Του ΑΛΕΞΗ ΠΑΠΑΔΟΠΟΥΛΟΥ

Κοιτάζοντας τη Λεμεσό από ψηλά διακρίνονται ελάχιστα σημεία πρασίνου, ένδειξη της απουσίας ενός συνεκτικού πολεοδομικού σχεδιασμού. Η ανάπτυξη της πόλης είναι αποσπασματική, άναρχη και αφημένη στις συγκυρίες και στα διαφορετικά αρχιτεκτονικά στυλ, αποτυπώνονται τα διάφορα γεωπολιτικά γεγονότα που έζησε ο τόπος. Ο αστικός ιστός της πόλης λειτουργεί ως ένας παλμογράφος του περάσματος του χρόνου, με τα κτίρια να αποτελούν τη γραφική του παράσταση.

Ανάμεσα στα κτίρια, ο δημόσιος χώρος είναι και αυτός αποτέλεσμα συγκυριακό. Μέσα από παλιές φωτογραφίες βλέπουμε πως οι ίδιοι οι χωμάτινοι δρόμοι του ιστορικού κέντρου -που κάποτε εξυπηρετούσαν πεζούς, ποδήλατα και άμαξες- μετατράπηκαν σταδιακά σε ασφάλτινες επιφάνειες. Ο χώρος ανάμεσα στα κτίρια είναι αφιερωμένος κατά 80% στο αυτοκίνητο. Η μετακίνηση περιορίζεται σε μία και μόνο επιλογή, αυτή του αυτοκινήτου, και κάθε άλλη εναλλακτική καθίσταται δύσκολη ή και επικίνδυνη. Έτσι ο δημόσιος χώρος παύει να λειτουργεί ως πεδίο επιλογών και μετατρέπεται σε σύστημα επιβολής. Η πόλη χωρίς να το δηλώνει αποκτά χαρακτηριστικά τυραννικά, όχι επειδή επιβάλλει ρητά αλλά επειδή δεν αφήνει πραγματικά περιθώρια να επιλέξεις.

Οι πόλεις πάντα άλλαζαν και πάντα θα αλλάζουν. Η κάθε μια όμως μπορεί να επιλέξει τους τρόπους που θα αλλάξει. Η Λεμεσός μέσα από τα χρόνια άλλαξε άτσαλα, χωρίς τις απαραίτητες ρυθμίσεις που να δίνουν προτεραιότητα στον άνθρωπο, στις καθημερινές ανάγκες και στην ποιότητα ζωής του.

Η ΔΥΝΑΤΟΤΗΤΑ ΜΙΑΣ ΔΙΑΦΟΡΕΤΙΚΗΣ ΠΟΡΕΙΑΣ

Η ίδια αυτή δυναμική που μπορεί να οδηγήσει σε ένα περιβάλλον αποκλειστικό, αφιλόξενο και κατακερματισμένο, μπορεί να γεννήσει και μια πόλη πιο βιώσιμη, πιο ανθρώπινη και πιο ανθεκτική. Η πόλη μπορεί να οργανωθεί ως ένα κλιματικό σύστημα όπου ο δημόσιος χώρος, η βλάστηση, τα υλικά και η κίνηση λειτουργούν συμπληρωματικά, οι διαδρομές να εξυπηρετούν την ευχάριστη καθημερινή εμπειρία του κατοίκου. Σε ένα τέτοιο πλαίσιο, ο σχεδιασμός δεν περιορίζεται στη διαχείριση του χώρου αλλά γίνεται εργαλείο για να επανασυνδεθεί η πόλη με τον άνθρωπο και το περιβάλλον της.

Αν το μωσαϊκό που προέκυψε από τις πολλαπλές αλλαγές στον πολεοδομικό ιστό ενωθεί μέσα από ένα δίκτυο ποιοτικών δημόσιων χώρων, αν οι αλλαγές αυτές σχεδιάζονται λαμβάνοντας υπόψη τους ανθρώπους της πόλης, τις ανάγκες τους, την καθημερινότητά τους και τη μνήμη του τόπου, τότε η πολυπλοκότητα της Λεμεσού μπορεί να μετατραπεί από σύμπτωμα αποσπασματικότητας σε πλεονέκτημα ταυτότητας.

ΠΡΟΣΙΤΗ ΚΑΤΟΙΚΙΑ ΩΣ ΘΕΜΕΛΙΟ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΣΥΝΟΧΗΣ

Ένας ακόμα πιο σκληρός αποκλεισμός είναι αυτός της πρόσβασης στη στέγαση που κλιμακώθηκε τα τελευταία χρόνια. Ένα πλέγμα ασφάλειας και φροντίδας οφείλει να δημιουργηθεί και για την προστασία του χώρου που δικαιούται ο καθένας από εμάς, όχι μόνο ανάμεσα στα κτίρια αλλά και μέσα σε αυτά. Η ΕΕ συνιστά το κόστος στέγασης να μην υπερβαίνει το 30% του εισοδήματος ενός νοικοκυριού, ένα όριο που προκύπτει από την ανάγκη να διατηρείται μια βασική ισορροπία στην καθημερινή ζωή. Όταν το ποσοστό αυτό ξεπερνιέται, η στέγαση παύει να είναι απλώς μια ανάγκη, ένα ανθρώπινο δικαίωμα που καλύπτεται και μετατρέπεται σε μια οικονομική πίεση που επηρεάζει κάθε άλλη πτυχή της ζωής, μέχρι που πλήττει την ίδια την αίσθηση ασφάλειας.

Η προσιτή στέγαση δεν μπορεί να επιλυθεί με την παραγωγή των χιλιάδων μονάδων που απαιτούνται, την τυχαία ανέγερσή τους κάπου, οπουδήποτε. Μόνο όταν διαφορετικές κοινωνικές ομάδες μπορούν να κατοικούν και να συνυπάρχουν στην ίδια γειτονιά, σε όλες τις γειτονιές, διατηρείται η ποικιλομορφία, ενισχύονται οι κοινωνικές σχέσεις και η πόλη λειτουργεί ως κοινό πεδίο ζωής. Σε μια τέτοια Λεμεσό μεγαλώσαμε. Η προσιτή κατοικία δεν μπορεί να φαίνεται ως τέτοια και να ξεχωρίζει από την υποβαθμισμένη αρχιτεκτονική της ποιότητα, τη μαζική της παραγωγή, τη μακρινή της απόσταση από το οικονομικό κέντρο και την ασυνήθιστη πυκνότητά της. Οφείλει να εντάσσεται στην πόλη ως ένα κανονικό φυσιολογικό μέρος της.

Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, ο τρόπος με τον οποίο παράγεται και κατανέμεται η δόμηση αποκτά ιδιαίτερη σημασία. Ο συντελεστής δόμησης είναι δημόσιος πλούτος που προκύπτει συλλογικά από τις υποδομές, τον πολεοδομικό σχεδιασμό, την ιστορία και τη συνολική λειτουργία της πόλης. Είναι δηλαδή μια τεχνική παράμετρος μέσα από την οποία δημιουργείται αξία και δεν ανήκει αποκλειστικά στον ιδιοκτήτη ή τον επενδυτή.

Η ΑΝΑΓΚΗ ΚΟΙΝΩΝΙΚΗΣ ΑΝΤΑΠΟΔΟΣΗΣ ΤΗΣ ΑΝΑΠΤΥΞΗΣ

Κάθε παραχώρηση δόμησης είναι ουσιαστικά η παραχώρηση μέρους αυτού του κοινού πλούτου. Και αν αυτή η παραχώρηση συνοδευτεί από μια αντίστοιχη κοινωνική ανταπόδοση, τότε αυτό θα πρέπει να είναι η προσιτή κατοικία. Σε αρκετές ευρωπαϊκές πόλεις η προσιτή κατοικία ενσωματώνεται στον σχεδιασμό των αναπτύξεων μέσω ρυθμίσεων που προβλέπουν την επιστροφή μέρους της νέας δόμησης στην κοινωνία. Αντίστοιχες προσεγγίσεις μπορούν να εξεταστούν και στην Κύπρο, προσαρμοσμένες στα τοπικά δεδομένα. Η εφαρμογή ενός σταθερού ποσοστού προσιτής στέγης στις αναπτύξεις, ενδέχεται να συμβάλλει στη διατήρηση της κοινωνικής ισορροπίας διασφαλίζοντας ότι ένα μέρος, ενδεικτικά το 30% κάθε ανάπτυξης όπως εφαρμόζεται π.χ. στο Αμβούργο, αποδίδεται στην πόλη με τη μορφή προσιτής κατοικίας.

Η πόλη που χτίζουμε σήμερα θα καθορίσει το ποιοι θα μπορούν να ζουν σε αυτήν αύριο. Το ερώτημα δεν είναι αν η Λεμεσός θα συνεχίσει να αλλάζει. Το ερώτημα είναι αν οι αλλαγές αυτές θα διευρύνουν τις δυνατότητές της ή θα περιορίσουν το ποιοι έχουν θέση μέσα σε αυτήν. Και αυτό, τελικά, είναι μια συλλογική επιλογή.

«Το ερώτημα που τίθεται είναι αν οι αλλαγές στην πόλη θα διευρύνουν τις δυνατότητές της ή θα περιορίσουν το ποιοι έχουν θέση μέσα σε αυτήν». (© Depositphotos)