Γράφει ο Τίμοθι Γκάρτον Ας*

Ο Βλαντιμίρ Πούτιν κλιμακώνει τόσο τον ολοκληρωτικό πόλεμο κατά της Ουκρανίας όσο και τον σκιώδη πόλεμό του κατά της υπόλοιπης Ευρώπης. Κύριος σκοπός του σκιώδους πολέμου είναι να κάμψει την ευρωπαϊκή στήριξη προς την Ουκρανία, ώστε να μπορέσει να υποτάξει αυτή τη χώρα. Το θεωρεί υπαρξιακό ζήτημα τόσο για το μέλλον της Ρωσίας όσο και για το δικό του. Εμείς στην υπόλοιπη Ευρώπη πρέπει να προετοιμαστούμε όσο καλύτερα μπορούμε για να αμυνθούμε απέναντι σε κάθε είδους υβριδική επίθεση. Ωστόσο, ο κεντρικός άξονας της απάντησής μας θα πρέπει να είναι να εντείνουμε τη στήριξή μας προς την Ουκρανία. Η Ουκρανία είναι ο κύριος στόχος του. Εκεί, και μόνον εκεί, όχι σε μια αναμέτρηση χιλίων υβριδικών «τσιμπημάτων», μπορεί η Ρωσία του Πούτιν να ηττηθεί και να αναχαιτιστεί με ουσιαστικό τρόπο.

Δεν θα σταματήσει

Σε ένα εντυπωσιακό νέο βιβλίο με τίτλο «Warum Russland nicht aufhören wird» (Γιατί η Ρωσία δεν θα σταματήσει), ο Γερμανός ιστορικός Μάρτιν Σούλτσε Βέσελ δείχνει πώς η πολιτική του Πούτιν εντάσσεται σε μια πολύ παλαιότερη ρωσική παράδοση. Η παράδοση αυτή συνδυάζει εδαφικό επεκτατισμό και επιδίωξη ηγεμονίας με μια αυτοκρατορική ιδεολογία διαποτισμένη από το θρησκευτικό δόγμα. Μας υπενθυμίζει ότι το 2016 ο Πούτιν είχε πει ότι «τα σύνορα της Ρωσίας δεν τελειώνουν πουθενά» και το 2025, «όπου πατάει η μπότα του Ρώσου στρατιώτη, αυτό είναι δικό μας». Εμείς οι Δυτικοευρωπαίοι ζούμε με την ευχάριστη ψευδαίσθηση πως έχουμε στείλει έναν τέτοιο ωμό εδαφικό ιμπεριαλισμό στον σκουπιδοτενεκέ της Ιστορίας. Γι’ αυτό τείνουμε να πιστεύουμε ότι πρέπει να υπάρχει κάποια άλλη εξήγηση (π.χ. κάτι που κάναμε «λάθος», όπως η διεύρυνση του ΝΑΤΟ προς ανατολάς). Οι Φινλανδοί, οι Εσθονοί και οι Πολωνοί ξέρουν καλύτερα. Παρά τις αδυναμίες της Ρωσίας, καταλήγει ο συγγραφέας, είναι «η πιο επικίνδυνη χώρα στον κόσμο». Κάποιοι στην Ασία ίσως αμφισβητούσαν αυτόν τον βαρύ ισχυρισμό, αλλά η Ρωσία είναι σίγουρα η πιο επικίνδυνη χώρα για την Ευρώπη.

Ο Σούλτσε Βέσελ κάνει και μια άλλη απλή, αλλά πολύ εύστοχη παρατήρηση. Η επέκταση της Ρωσίας διευκολυνόταν πάντα από τη συνεργασία με άλλες μεγάλες δυνάμεις και ανακοπτόταν όταν αντιμετώπιζε ισάξιες και αντίρροπες δυνάμεις. Από την επιστροφή του Ντόναλντ Τραμπ στον Λευκό Οίκο πέρυσι, οι Ηνωμένες Πολιτείες έχουν πάψει να ανήκουν στη δεύτερη κατηγορία και κατά καιρούς έμοιαζαν να ανήκουν στην πρώτη. Ετσι, τώρα είναι η Ευρώπη που σηκώνει το βάρος να είναι η ισάξια και αντίρροπη δύναμη. Η Ευρώπη (συμπεριλαμβανομένου του Ηνωμένου Βασιλείου) έχει πλέον δώσει στην Ουκρανία περισσότερη βοήθεια από τις ΗΠΑ. Οι οικονομίες της μαζί είναι δέκα φορές μεγαλύτερες από τη ρωσική. Μόνο η γερμανική οικονομία είναι διπλάσια.

Ποιοι στηρίζουν πόσο

Και είναι η Γερμανία που βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο αυτής της ευρωπαϊκής προσπάθειας. Σωρευτικά, από την έναρξη του ολοκληρωτικού πολέμου το 2022, η Γερμανία είναι ο μεγαλύτερος δωρητής μεταξύ των μεμονωμένων χωρών μετά τις ΗΠΑ. Σύμφωνα με τον Ukraine Support Tracker του Ινστιτούτου του Κιέλου, έχει δώσει τα διπλάσια από τη Βρετανία ή τη Γαλλία. Οι κάτοικοι του Κιέβου και της Οδησσού σφυροκοπούνται καθημερινά από τους βαλλιστικούς πυραύλους και τα αεριωθούμενα drones του Πούτιν. Γι’ αυτό αξίζει να δούμε τα στοιχεία του Ινστιτούτου για τα συστήματα αεράμυνας. Η Γερμανία έχει δωρίσει μέχρι στιγμής 19 τέτοια συστήματα. Ανάμεσά τους είναι πέντε από τις ζωτικής σημασίας αμερικανικής κατασκευής συστοιχίες Patriot, δύο περισσότερες από όσες έχουν δώσει οι ίδιες οι ΗΠΑ.

Τον πρώτο χρόνο αυτού του πολέμου υποστήριξα ότι η Γερμανία «έχει μια μοναδική ιστορική ευθύνη να συμβάλει στην υπεράσπιση μιας ελεύθερης και κυρίαρχης Ουκρανίας». Τότε πίστευα ακράδαντα ότι η Γερμανία δεν έκανε ακόμη αυτό που όφειλε. Ο πόλεμος βρίσκεται πλέον στον πέμπτο χρόνο του, έχει ήδη διαρκέσει περισσότερο από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο και δεν δείχνει κανένα σημάδι λήξης. Σήμερα μπορώ να πω χωρίς δισταγμό ότι το κάνει. Δεν πρόκειται μόνο για το μέγεθος της στήριξής της προς την Ουκρανία και για τις αυξημένες αμυντικές δαπάνες της ίδιας. Σύμφωνα με τις πιο πρόσφατες προβλέψεις του γερμανικού υπουργείου Οικονομικών, αυτές θα φτάσουν στα 154 δισ. ευρώ το 2028. Το ποσό αυτό ξεπερνά τον εκτιμώμενο αμυντικό προϋπολογισμό της Ρωσίας για φέτος, που ανέρχεται σε 149 δισ. ευρώ.

Είναι επίσης ζήτημα πολιτικής βούλησης. Ο καγκελάριος Φρίντριχ Μερτς έδειξε αυτή τη βούληση, αλλά και θάρρος, ταξιδεύοντας με τρένο από τη Γερμανία στην Ουκρανία το βράδυ της 3ης Οκτωβρίου. Ηταν η 36η επέτειος της γερμανικής επανένωσης και τον συνόδευε μια ισχυρή αντιπροσωπεία με στελέχη της αμυντικής βιομηχανίας. Αυτή τη φορά, ο ρωσικός βομβαρδισμός μη στρατιωτικών στόχων στο κέντρο του Κιέβου δεν σταμάτησε. Στους στόχους περιλαμβάνονταν η Ουκρανική Ακαδημία Επιστημών και γέφυρες πάνω από τον Δνείπερο. Η Μόσχα γνώριζε ότι ο Γερμανός ηγέτης θα βρισκόταν εκεί και οι βομβαρδισμοί συνεχίστηκαν παρ’ όλα αυτά, ή ίσως ακριβώς γι’ αυτό.

Σκιές της Ιστορίας

Για έναν ιστορικό, υπάρχει κάτι πολύ οικείο εδώ. Ωχ, πάλι Γερμανία και Ρωσία! Και όμως, κάθε φορά είναι διαφορετική. Ιστορικά, η Γερμανία είναι μία από τις δυνάμεις που έχουν κάνει τα περισσότερα για να διευκολύνουν τη ρωσική επέκταση (αρκεί να σκεφτεί κανείς το σύμφωνο Χίτλερ – Στάλιν του 1939), αλλά και τα περισσότερα για να την απειλήσουν. Στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, και περιθωριακά ακόμη και στον Β΄, ορισμένοι Ουκρανοί εθνικιστές είδαν σε μια σύγκρουση Γερμανίας και Ρωσίας μια ευκαιρία για την ανεξαρτησία τους. Αντ’ αυτού, στην πρώτη περίπτωση βρέθηκαν αντιμέτωποι με την αποικιοκρατία της αυτοκρατορικής Γερμανίας (και στη συνέχεια με τη γερμανική ήττα). Στη δεύτερη βρέθηκαν αντιμέτωποι με τον γενοκτονικό φασισμό του Χίτλερ (και ξανά με τη γερμανική ήττα).

Τώρα, επιτέλους, η Γερμανία έχει δεσμευθεί πραγματικά υπέρ της κυριαρχίας της Ουκρανίας, με κάποιο κόστος και ρίσκο για την ίδια. Μια δημοκρατική Γερμανία διαδραματίζει ηγετικό ρόλο στη στήριξη μιας ανεξάρτητης Ουκρανίας, η οποία επιχειρεί ιστορικά να καταλάβει τη θέση που της αρμόζει σε μια ευρύτερη ευρωπαϊκή κοινότητα ελεύθερων χωρών. Για όποιον γνωρίζει αυτή την περίπλοκη ιστορία, η εικόνα αυτή είναι όχι μόνο λυτρωτική αλλά ειλικρινά εμπνευστική.

Το μήνυμα των drones

Αλλά για πόσο ακόμη; Και με πόση στήριξη από την υπόλοιπη Ευρώπη; Ο Πούτιν αντιλαμβάνεται την κεντρική θέση της Γερμανίας και ακριβώς γι’ αυτό η χώρα αποτελεί έναν από τους κύριους στόχους του υβριδικού πολέμου του. Οι επιθέσεις κυμαίνονται από drones φορτωμένα με εκρηκτικά στο αεροδρόμιο της Λειψίας και απειλές δολοφονίας κατά επικεφαλής της αμυντικής βιομηχανίας μέχρι συγκεκαλυμμένη πολιτική παρέμβαση και παραπληροφόρηση. Καθώς η Ουκρανία αντιμετωπίζει τον πιο δύσκολο χειμώνα της έως σήμερα, τρία στενά συνδεδεμένα πράγματα θα δοκιμαστούν. Το πρώτο είναι η βούληση της Γερμανίας να παραμείνει σταθερά στη σωστή πλευρά της Ιστορίας. Το δεύτερο είναι η ικανότητα των δημοκρατιών να συνεχίσουν τον αγώνα απέναντι σε μια δικτατορία, κάτι που αποτελεί διαχρονική ανησυχία. Το τρίτο είναι η ικανότητα της Ευρώπης να παραμείνει ενωμένη σε αυτόν τον σκοπό.

Ενας σκεπτικιστής μπορεί να επικαλεστεί πολλούς λόγους για απαισιοδοξία. Ο Μερτς είναι αντιδημοφιλής στο εσωτερικό. Η AfD, το κόμμα που αυτή τη στιγμή δίνει τον τόνο στη γερμανική πολιτική, θα εγκατέλειπε την Ουκρανία στη Ρωσία. Στη Γαλλία, η Μαρίν Λεπέν, υποψήφια της Εθνικής Συσπείρωσης για την προεδρία, λέει ότι η χώρα δεν έχει την πολυτέλεια να συνεχίσει να δίνει τόσο πολλά στην Ουκρανία. Στην Πολωνία, η αλληλεγγύη προς την Ουκρανία καταρρέει επίσης στη Δεξιά, όπου δύο μικρότερα κόμματα εκφέρουν ξεκάθαρα αντιουκρανικό λόγο. Σε μια ιταλική δημοσκόπηση τον περασμένο μήνα, περισσότεροι από τους μισούς ερωτηθέντες τάχθηκαν κατά της συνέχισης των αποστολών όπλων στο Κίεβο.

Πρόσφατα στις Βρυξέλλες βρήκα ένα μεγάλο ακροατήριο που έμοιαζε ακλόνητο στη στήριξή του προς την Ουκρανία. Αυτό ίσχυε μέχρι που, στο τέλος, η συζήτηση στράφηκε στην αξιοποίηση των δεσμευμένων ρωσικών περιουσιακών στοιχείων που βρίσκονται στο Βέλγιο. Α, αυτό είναι άλλο θέμα… Η ουκρανική οικονομία, όμως, υφίσταται τρομερή ζημία και πλήττονται, μεταξύ άλλων, οι εξαγωγές σιτηρών μέσω της Μαύρης Θάλασσας. Οι ειδικοί εκτιμούν ότι μόνο για το 2027 ενδέχεται να χρειαστούν έως και 100 δισ. ευρώ πρόσθετης στήριξης για το Κίεβο, ποσό που, προς το παρόν, δεν έχει εξασφαλιστεί. Και οι πιεσμένοι Ευρωπαίοι φορολογούμενοι δεν έχουν καμία διάθεση να βάλουν το χέρι στην τσέπη.

Ο Πούτιν πιστεύει ότι οι παρακμιακές ευρωπαϊκές δημοκρατίες θα λυγίσουν μπροστά στην ατσάλινη αποφασιστικότητα ενός ιμπεριαλιστή ισχυρού άνδρα. Δουλειά μας είναι να τον διαψεύσουμε.

*Ο κ. Τίμοθι Γκάρτον Ας είναι καθηγητής Ευρωπαϊκών Σπουδών στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης. Το νέο βιβλίο του «Η Ευρώπη σε 7½ κεφάλαια» θα κυκλοφορήσει προσεχώς.