Οι πληγές εμφυλίων πολέμων είναι βαθιές. Αρκεί να δει κανείς τι γίνεται στην Ισπανία με τις συνεχείς προσπάθειές τους να ξεκαθαρίσουν τους λογαριασμούς για τον δικό τους εμφύλιο. Είχα παλιά πεθερό Ελληνα, που μιλούσε όλη του τη ζωή για «συμμορίτες» και «συμμορίτικο πόλεμο». Ξαφνιάστηκα όμως από την ωμότητα της κ. Αθηνάς Κακούρη («Δεν είναι “νεαροί”. Δολοφόνοι είναι», στο φύλλο της «Καθημερινής» της 12ης Ιουλίου) που κατηγορούσε τους Ελληνες κομμουνιστές της γενιάς του Εμφυλίου ότι έχουν σβήσει από την Ιστορία τα θύματά τους, όπως έγινε στη Σοβιετική Ενωση επί Στάλιν.

Από τα χρόνια που κυκλοφορώ στα ελληνικά βουνά, έχω ακούσει πολλές ιστορίες από ανθρώπους που έζησαν εκείνα τα «μαύρα» χρόνια από κοντά. Να αναφέρω τέσσερα περιστατικά μόνο.

Μου έλεγαν κάτι Βλάχοι τσοπάνηδες ότι, κατεβάζοντας τα κοπάδια τους στον Κάμπο της Θεσσαλίας το φθινόπωρο του 1947, σταμάτησαν και έκαναν το κονάκι τους στον Πηνειό. Καθισμένοι γύρω από τη φωτιά, άκουσαν ξαφνικά μια γυναικεία φωνή να μισοκλαίει, να μισοαναστενάζει από τον πόνο. Εκαναν ένα γύρο και έψαχναν. Σε έναν κούφιο πλάτανο βρήκαν μια αντάρτισσα δεκαεπτά χρόνων βαθιά πληγωμένη. Επιασαν κουβέντα, τι να την κάνουν: Ο τσέλιγκας βγάζει απόφαση. Αφού δεν μπορούσαν να την πάρουν μαζί τους, το πρωί θα την παρέδιδαν στην αστυνομία του τόπου. Και έτσι έγινε. Η αστυνομία την εκτέλεσε μπροστά τους.

Στον Ασπροπόταμο, μια φορά μου έλεγαν για τον τοπικό δήμιο του ΕΛΑΣ ο οποίος είχε συνηθίσει να τροχίζει το μαχαίρι του μπροστά στα μάτια του τρομαγμένου θύματός του. «Γιατί τρέμεις, μωρέ;» έλεγε. «Τροχίζω το μαχαίρι για να μην καταλάβεις τίποτα».

Ενας φαντάρος του Εθνικού Στρατού, βλαχόφωνος, είχε με την περιπολία του περικυκλώσει ένα ύποπτο σπίτι. Σκοτάδι. Ξαφνικά κάποιος πετάχτηκε από το παράθυρο και το έβαλε στα πόδια. Είχε ήδη καταλάβει ο φαντάρος ότι επρόκειτο για Βλάχους. «Fug, fug», του είπε, που στα βλάχικα σημαίνει «φύγε».

Σε ένα πανηγύρι στο Ζαγόρι τη δεκαετία του ’70 είχα γνωριστεί μ’ έναν Σουηδό. Δεκαπέντε χρόνων, στην Κατοχή, πήρε τα βουνά με τον ΕΛΑΣ και κατετάγη στην ΟΠΛΑ. Δεν του άρεσαν αυτά που είδε. «Οι αξιωματικοί πήγαιναν καβάλα και έτρωγαν κανονικά. Εμείς, πεινασμένοι και ξυπόλυτοι. Οταν μπήκαμε στα Γιάννενα, μας έδωσαν λίστες. Ονόματα χασάπηδων, καφετζήδων, λογής μικρών εμπόρων για σύλληψη ως ταξικών εχθρών». Και έλεγε μέσα του, «αν αυτό είναι ο κομμουνισμός, δεν τον θέλω».

Οταν ξέσπασε ο Εμφύλιος κατατάχθηκε στον Εθνικό Στρατό. Στην ομάδα του, ήταν ένας που είχε φτιάξει μια ζώνη ειδική για να κρεμούν τα αυτιά σκοτωμένων ανταρτών. Με την πρώτη ευκαιρία, έφυγε για τη Σουηδία.

Ποιοι ήταν οι δολοφόνοι; Ποιοι κρέμασαν τα κομμένα κεφάλια των αιχμαλώτων από τηλεφωνικούς στύλους; Ποιοι έδερναν ποιους στη χαράδρα στη Μακρόνησο; Ποιοι συνελήφθησαν την πρώτη ημέρα της χούντας;

Τη δεκαετία του ’80 έφτιαχνα ένα παλιό σπίτι στην Ελλάδα, οι εργολάβοι –αδέλφια– ήταν από εκείνη τη γενιά του Εμφυλίου. Μιλούσα τα σπασμένα ελληνικά μου μαζί τους μέχρι την ημέρα που ο ένας μού ξεστόμισε κάτι αγγλικά λόγια τόσο λογοτεχνικά, που ξαφνιάστηκα. Είχε μάθει αγγλικά στη φυλακή, διαβάζοντας τα μυθιστορήματα του Ντίκενς. Είχε σωθεί από παράνομη εκτέλεση χάρη στην επίσκεψη Βρετανών συνδικαλιστών, επίσημων αντιπροσώπων του ΟΗΕ.

Και ένα τελευταίο περίεργο περιστατικό. Μια μέρα, στο Λονδίνο, όπου πάλι έκανα αναστήλωση σπιτιού, είχαμε φέρει στο σπίτι δύο εργάτες Αγγλους που δεν γνωρίζονταν μεταξύ τους και έπιασαν κουβέντα με την τότε γυναίκα μου, που ήταν Ελληνίδα. Και ανακάλυψαν ότι και οι δυο τους είχαν λάβει μέρος στις μάχες των Δεκεμβριανών και ο ένας, λίγες ημέρες πριν από τα Χριστούγεννα, παρατήρησε στην αυλή του σπιτιού όπου πολεμούσε μια κότα. Σκέφτηκε αμέσως, «my Christmas lunch» («το χριστουγεννιάτικο γεύμα μου») και πετάχτηκε να την αρπάξει. Τον χτύπησε ένας ελασίτικος όλμος! Τα Χριστούγεννα τα πέρασε στην Αγγλία.

Ο κ. Τιμ Σάλμον είναι συγγραφέας και πρωτοπόρος του Pindos Way/Pindus Trail.