Ο αγαπημένος διανοούμενος της Γαλλίας, Έντγκαρ Μορέν, μέλος της Αντίστασης του Β' Παγκοσμίου Πολέμου, ο οποίος αφιέρωσε τη ζωή του στην προώθηση της κριτικής σκέψης και στην καταπολέμηση της μισαλλοδοξίας, πέθανε σε ηλικία 104 ετών, δήλωσε η σύζυγός του το Σάββατο.

Γιος κοσμικών Εβραίων μεταναστών, σπούδασε κοινωνιολογία αλλά προτιμούσε να θεωρεί τον εαυτό του «ανθρωπολόγο» που συνδύαζε στοιχεία φιλοσοφίας, ψυχολογίας, εθνογραφίας και βιολογίας για να προσπαθήσει να κατανοήσει τη φύση της ανθρωπότητας.

Εκτός Γαλλίας ήταν περισσότερο γνωστός ως ο εφευρέτης του «cinema verite» για το ντοκιμαντέρ του του 1961 με τον σκηνοθέτη Ζαν Ρους «Chronique d'un ete» («Το Χρονικό ενός Καλοκαιριού») για τη ζωή των απλών νέων Παριζιάνων.

Οι άτυπες συζητήσεις για την τάξη, τη φυλή, την αποικιοκρατία και άλλα σημαντικά θέματα που προκλήθηκαν από την απλή ερώτηση «Είστε ευτυχισμένοι;» έφερε επανάσταση στη δημιουργία ντοκιμαντέρ.

Για τους Γάλλους, ο Μορέν ήταν πάνω απ' όλα ένας πνευματικός οδηγός, ο οποίος ανέπτυξε μια ολιστική διεπιστημονική προσέγγιση στα μεγάλα ερωτήματα της εποχής μας.

«Τι σημαίνει να είσαι άνθρωπος; Τι είναι η παγκοσμιοποίηση; Τι είναι η ζωή; Αυτά τα ερωτήματα απαιτούν να συνδέσουμε γνώσεις που είναι σήμερα διάσπαρτες σε όλους τους τομείς της έρευνας», δήλωσε στο κανάλι TV5 Monde το 2020, εξηγώντας την προσέγγισή του.

Ο Γάλλος Πρόεδρος Εμανουέλ Μακρόν σε ανάρτηση στο Χ εξέφρασε τα «συλλυπητήρια του έθνους» προσθέτοντας ότι ο Μορέν με την καλοσύνη και την περιέργειά του, δεν σταμάτησε ποτέ να μας διαφωτίζει.

Πολύ μετά τα εκατοστά γενέθλιά του, ο Μορέν συνέχισε να σχολιάζει τα τρέχοντα γεγονότα, διασκεδάζοντας τους 220.000 ακολούθους του στο X με τις σκέψεις του για ζητήματα που κυμαίνονται από τους καύσωνες του 2022, όταν δημοσίευσε «Παρίσι, 6 μ.μ., 40 βαθμοί Κελσίου: Ξύπνα, πολυπόθητη καταιγίδα!» μέχρι τον πόλεμο στην Ουκρανία, όταν έγραψε «ο πόλεμος είναι ένα μάθημα μίσους».

«Μέχρι τις τελευταίες του μέρες, ο Έντγκαρ Μορέν παρέμεινε προσηλωμένος στον κόσμο, στους άλλους και στα μεγάλα ανθρώπινα ζητήματα που έθρεψαν τη σκέψη του», δήλωσε η σύζυγός του, Σαμπάχ Αμπουεσάλαμ Μορέν, σε δήλωση στο Γαλλικό Πρακτορείο το Σάββατο.

«Σήμερα, το κενό που αφήνει πίσω του είναι τεράστιο. Αλλά το θάρρος του, η αφοσίωσή του στους ανθρώπους και στις ιδέες, η ηθική του αυστηρότητα και η ελπίδα του συνεχίζουν να μας συνοδεύουν», ανέφερε.

Ποιος ήταν ο Μορέν, η σύγκρουση με τους κομμουνιστές, η ζωή και το έργο του

Ο Μορέν γεννήθηκε ως Έντγκαρ Ναχούμ στις 8 Ιουλίου 1921 στο Παρίσι από Εβραίους γονείς που είχαν μεταναστεύσει από την Ελλάδα. Πάντα αντιστεκόταν στο να ορίζεται από την εβραϊκή του καταγωγή, τονίζοντας ότι ήταν επίσης «Γάλλος, Μεσογειακός και πολίτης του κόσμου».

Όταν ήταν 10 ετών, η μητέρα του, την οποία λάτρευε, πέθανε, ένα γεγονός που η οικογένειά του προσπάθησε να κρύψει από το μοναχοπαίδι της για εβδομάδες και το οποίο ο ίδιος περιέγραψε δεκαετίες αργότερα ως την «προσωπική του Χιροσίμα».

Βρήκε καταφύγιο στις σπουδές του και αργότερα στον αριστερό ακτιβισμό, εντασσόμενος στο Κομμουνιστικό Κόμμα.

Αφού αρχικά ασπάστηκε την ειρηνιστική αντίσταση στους Ναζί, ένα από τα δύο μεγάλα λάθη κρίσης που αργότερα παραδέχτηκε, μαζί με την αρχική του μεταπολεμική υποστήριξη προς τον Σοβιετικό ηγέτη Ιωσήφ Στάλιν, εντάχθηκε στην Αντίσταση με το ψευδώνυμο Έντγκαρ Μορέν.

Με πτυχία στην ιστορία, τη γεωγραφία και τη νομική, ηγήθηκε των προπαγανδιστικών προσπαθειών της γαλλικής στρατιωτικής κυβέρνησης στη μεταπολεμική Γερμανία και αργότερα εργάστηκε ως δημοσιογράφος πριν ενταχθεί στο εθνικό ερευνητικό ινστιτούτο της Γαλλίας CNRS.

Πάντα ελεύθερος στοχαστής, έπεσε θύμα των κομμουνιστών συντρόφων του επειδή έγραφε σε μια εφημερίδα που θεωρούνταν φιλοαμερικανική.

Ο Μορέν εκδιώχθηκε από το κόμμα, ένα γεγονός που του ενστάλαξε μια βαθιά επιφυλακτικότητα απέναντι στην κατήχηση, την οποία εξέθεσε σε ένα βιβλίο, με τίτλο «Autocritique», τονίζοντας την ανάγκη οι άνθρωποι να αμφισβητούν συνεχώς τις απόψεις τους.

Αλλά παρέμεινε μια εξαιρετικά ισχυρή φωνή στην αριστερά.

Οι γνώσεις του σε θέματα που κυμαίνονται από τον αντισημιτισμό έως την παγκοσμιοποίηση, άγγιξαν ένα ευρύ κοινό.

Από τη δεκαετία του 1970 και μετά, άρχισε να προειδοποιεί για τους περιβαλλοντικούς κινδύνους της ανεξέλεγκτης οικονομικής ανάπτυξης, ένα από τα πολλά θέματα στα οποία αποδείχθηκε αξιοσημείωτα προφητικός.

Ήταν επίσης έντονα επικριτικός για τον τρόπο με τον οποίο το Ισραήλ μεταχειριζόταν τους Παλαιστίνιους, δηλώνοντας σε ένα άρθρο του 2002 ότι «Οι Εβραίοι του Ισραήλ, απόγονοι ενός απαρτχάιντ που ονόμασε το γκέτο, γκετοποιούν τους Παλαιστίνιους» και ότι «οι Εβραίοι που ταπεινώθηκαν, περιφρονήθηκαν και διώχθηκαν ταπεινώνουν, περιφρονούν και διώκουν τους Παλαιστίνιους».

Καταδικάστηκε για αντισημιτισμό για το άρθρο, αλλά αθωώθηκε από το ανώτατο εφετείο της Γαλλίας σε μια υπόθεση που τον είδε να κατηγορείται από Εβραίους εξτρεμιστές ότι ήταν «αυτομισητής Εβραίος», αλλά του κέρδισε ευρεία συμπάθεια μεταξύ συναδέλφων ακαδημαϊκών.

Σε ένδειξη της καθολικής εκτίμησης προς αυτόν, όταν έγινε 100 ετών το 2021, ο Μορέν προσκλήθηκε σε δείπνο από τον Μακρόν.

Ως παραγωγικός συγγραφέας , έγραψε δεκάδες βιβλία, το τελευταίο του εκδόθηκε το 2025, οι προειδοποιήσεις του για την κλιματική κρίση, τον άκρατο καπιταλισμό και την άνοδο του εθνικισμού.

Σε μια συνέντευξη στο γαλλικό ραδιόφωνο το 2021, ήταν επικριτικός για την  «έλλειψη επίγνωσης ότι βαδίζουμε προς την άβυσσο», αλλά είπε ότι «δεν ήταν μοιρολάτρης».

Παραθέτοντας τον Γερμανό ποιητή και φιλόσοφο Φρίντριχ Χέλντερλιν, είπε: «Όπου βρίσκεται ο κίνδυνος, αυξάνεται και η σωτήρια δύναμη».