Γράφει η Ελένη Σαμπάνη

ΝΙΚΟΣ ΠΑΝΑΓΙΩΤΟΠΟΥΛΟΣ
Η κοινωνιολογία συναντά τη ραπ. Πολυφωνικές αφηγήσεις για έναν κόσμο σε κρίση εκπροσώπησης
Σελ. 248, εκδ. Κλειδάριθμος

Μπαίνει ένας ράπερ σε μια πανεπιστημιακή αίθουσα, στο μάθημα της κοινωνιολογίας… Αυτό που μοιάζει με αρχή ανεκδότου μπορεί να ισχύει στην πραγματικότητα. Σε μια εκδοχή της, αν μη τι άλλο, καθώς ο Λεξ όντως «μπήκε» μαζί με άλλους ράπερ στη νέα έκδοση «Η κοινωνιολογία συναντά τη ραπ. Πολυφωνικές αφηγήσεις για έναν κόσμο σε κρίση εκπροσώπησης» του καθηγητή Κοινωνιολογίας στο ΕΚΠΑ Νίκου Παναγιωτόπουλου (εκδόσεις Κλειδάριθμος). «Αυτό που κάνω εγώ ή οποιοσδήποτε σαν εμένα, τέλος πάντων, μια μουσική, ρε παιδί μου, η οποία έχει μια τέτοια απήχηση, είναι η πράξη. Εδώ πέρα ο Νίκος φέρνει τη θεωρία στην πράξη», λέει ο Λεξ, ο πλέον αναγνωρίσιμος ράπερ της νέας σκηνής. «Και τα δύο είναι απαραίτητα. Δηλαδή, οκέι, κάνω εγώ μια πράξη, βγαίνω, κάνω αυτό, έχει μια απήχηση. Είναι καλό όταν ένας άνθρωπος, που είναι και το αντικείμενό του, μπαίνει σε μια διαδικασία, τέλος πάντων, λαϊκά να εξηγήσει, να βάλει μια θεωρία από πίσω από αυτό το πράγμα. Βοηθάει στην κατανόηση και βοηθάει στην καταχώριση. Καταχωρίζεται αυτή η πράξη με ένα θεωρητικό υπόβαθρο».

Η σύζευξη

Αυτή η δυναμική σύζευξη δεν εξαντλείται στη δική του παρουσία παράλληλα με τα κείμενα του Ν. Παναγιωτόπουλου. Το μεγαλύτερο μέρος του βιβλίου βασίζεται σε μια ανοιχτή συζήτηση, αποτυπωμένη σε μορφή συνέντευξης. Ηδη από το πρώτο μέρος ο συντονιστής της Ανδρέας Μεταξάς θέτει κοινά ερωτήματα τόσο στον πανεπιστημιακό καθηγητή όσο και σε γνωστούς εκπροσώπους της εγχώριας ραπ σκηνής: τον Νέγρο του Μοριά, τον Novel 729, τους Λόγος Τιμής και τον Εθισμό. Μέσα από τις απαντήσεις αποτυπώνεται ξεκάθαρα η διαφορά στο ύφος και στον τρόπο έκφρασης: από τη μια η αμεσότητα, τα κοφτά λόγια του δρόμου, και από την άλλη η λόγια, επεξεργασμένη ακαδημαϊκή διατύπωση. Ολοι τους, όμως, μιλούν για την ίδια πραγματικότητα, μοιράζονται κοινές αγωνίες και αναλύουν τα ίδια βιώματα.

Οι ερωτήσεις φέρνουν τους καλλιτέχνες αντιμέτωπους ακόμη και με τις αντιφάσεις ή τις προκλήσεις της διαδρομής τους. Χαρακτηριστικό είναι το σημείο για ένα ζήτημα που απασχολεί έντονα το κοινό, από τότε που οι συναυλίες των ράπερ άρχισαν να γεμίζουν ασφυκτικά με χιλιάδες ακροατές: «Οταν μια φωνή που γεννήθηκε στο περιθώριο αποκτά μαζική αποδοχή, τίθεται συχνά το ζήτημα της αλλοίωσης του μηνύματος. Πώς διασφαλίζεται η αυθεντικότητα του λόγου όταν πλέον καταναλώνεται από ένα ετερόκλητο κοινό;». «Καθώς η ραπ μουσική αποκτά μεγαλύτερη απήχηση αυξάνονται και οι προσεγγίσεις από κόμματα, εταιρείες και διάφορους φορείς. […] Ακόμη και αν η ραπ σκηνή αλλάξει τελείως από αυτό που ήταν στην αρχή της, η κοινωνία πάντα θα βγάζει νέα παιδιά που θέλουν να εκφράσουν την αλήθεια του περιθωρίου […]», απαντάει ο Λεξ, και ο Εθισμός συμπληρώνει ότι «[…] όταν παίρνουν τα μυαλά μου αέρα και αρχίζω να κυνηγάω λαγούς με πετραχήλια, περνάω μια βόλτα από την Ομόνοια, όπoυ έζησα δέκα χρόνια και όλα επανέρχονται στη θέση τους. […] Τώρα αν θες μανιακά να αρνηθείς την τάξη σου, και δεν εννοώ μέσα από το αμάξι που οδηγείς ή από το σπίτι που μένεις, αλλά από τη σκοπιά που έχεις για τη ζωή […], τότε δεν μπορεί να σε σταματήσει κανείς και τίποτα».

Δύο κόσμοι

Καταγράφοντας ένα μουσικό είδος που γνωρίζει τεράστια επιτυχία τα τελευταία χρόνια, το βιβλίο φέρνει κοντά δύο κόσμους οι οποίοι αν και έχουν πολλά κοινά, συνήθως δεν συνομιλούν. Η ιδέα γεννήθηκε από την ανάγκη η επιστήμη να βγει έξω από τα γραφεία και τα αμφιθέατρα, αλλά και η ραπ να ξεφύγει από τα στενά όριά της και τα συνήθη ακροατήριά της, με σκοπό να έρθει ξανά στο προσκήνιο ο ρόλος του λεγόμενου «συλλογικού δημόσιου συγγραφέα». Σύμφωνα με τον Ν. Παναγιωτόπουλο, η κοινωνιολογική παράδοση δεν ορίζει τον δημόσιο συγγραφέα απλώς ως κάποιον που απευθύνεται στο ευρύ κοινό, αλλά ως έναν ουσιαστικό «μεταφραστή» των κοινωνικών παθών. «Είναι αυτός που θέτει τα συμβολικά του εφόδια –τη γλώσσα, το κύρος και την πρόσβαση στους θεσμούς– στην υπηρεσία των αφανών, δίνοντας σχήμα και ορατότητα σε βιώματα που συνήθως αποσιωπώνται ή διαστρεβλώνονται από τα κυρίαρχα μέσα ενημέρωσης και τους επίσημους φορείς εκπροσώπησης», επισημαίνει στο βιβλίο.

Στην τριτοβάθμια

Αυτή η προσπάθεια, μάλιστα, δεν μένει κλεισμένη στα ράφια των βιβλιοπωλείων, ούτε περιορίζεται σε μια δημόσια παρέμβαση, αλλά μπαίνει απευθείας στον χώρο της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης. Το έργο θα ενταχθεί ως σύγγραμμα στο μάθημα του Ν. Παναγιωτόπουλου, με σκοπό να φέρει τους φοιτητές σε άμεση επαφή με τη σύγχρονη κουλτούρα και να κάνει, με έναν τρόπο, τη ραπ οργανικό κομμάτι των πανεπιστημιακών σπουδών τους.

Ενας από τους βασικούς λόγους που αγαπήσαμε αυτή τη μουσική είναι η αλήθεια της. Είναι μια αλήθεια ακατέργαστη, πολλές φορές ωμή. […] Ο κόσμος αναζητεί αυτή την αμεσότητα και την ουσία, το πρόβλημα στη ρίζα του, χωρίς ωραιοποιήσεις. -Λόγος Τιμής

«Δεν είχα ιδιαίτερη σχέση με τη ραπ μέχρι που ένα βράδυ άκουσα τυχαία τη μουσική του Λεξ από το δωμάτιο της κόρης μου. Προσέχοντας τους στίχους, διαπίστωσα έκπληκτος ότι στις ρίμες του συμπύκνωνε ζητήματα που ανέλυα επί χρόνια στις κοινωνιολογικές μελέτες μου. Πάντα πίστευα ότι η επιστήμη οφείλει να βγαίνει έξω από τα στενά ακαδημαϊκά όρια και να διαχέεται στην κοινωνία – κάτι που συχνά επιδίωκα μέσα από συνεργασίες με καλλιτέχνες. Αναγνωρίζοντας λοιπόν τη βαθιά κοινωνική διάσταση της δουλειάς του, βρήκα το τηλέφωνό του και του πρότεινα να ανοίξουμε έναν δημόσιο διάλογο, καθώς ένιωσα πως, παρότι προερχόμαστε από διαφορετικούς χώρους, οι αναζητήσεις μας συγκλίνουν», μας λέει ο κ. Παναγιωτόπουλος, περιγράφοντας το ξεκίνημα ενός ιδιαίτερου εγχειρήματος που στέκεται τελικά πολύ πιο κοντά στον παλμό της ραπ – στοιχείο που μπορεί να αποδεχθεί ελκυστικό ειδικά για τον αναγνώστη της Gen Z.

Μην περιμένετε, λοιπόν, ένα βιβλίο που επιχειρεί να «ερμηνεύσει» αφ’ υψηλού τη ραπ ή να την εγκλωβίσει σε ακαδημαϊκά καλούπια. Στόχος, όπως υπογραμμίζεται και από τους συγγραφείς, δεν είναι μια εύκολη, επιφανειακή «συμφιλίωση» δύο διαφορετικών κόσμων, ούτε –όπως ίσως φοβόμασταν εκ πρώτης όψεως διαβάζοντας τον τίτλο– η κατασκευή ακόμη μιας μόδας τύπου street academy. Είναι ουσιαστικά μια απόπειρα αλληλεπίδρασης ανάμεσα στον λόγο της κοινωνιολογίας και στη δράση της ραπ. Σε αυτό το πεδίο αποκτούν καινούργιο νόημα οι στίχοι από τα «Παυσίπονα» του Λεξ, που κατά τα άλλα ακούγονται στο Spotify ή σε κάποια κατάμεστη συναυλία του:

«Ζούμε τον έρωτα σε νοικιασμένα σπίτια

Που ‘χουν κομμένα ρεύματα κι απλήρωτα ενοίκια

Μικρά δωμάτια και όνειρα τεράστια

Μίσος σαν τα γαλλικά προάστια

Panadol, Mesulid και Depon

Στην υγειά των παρανόμων και των κακοποιών

Που γουστάρουν να μ’ ακούν στη μοναξιά των κελιών

Στοιβαγμένοι σαν τα ζώα μες στο Μεταγωγών».