Στις αρχές Μαΐου, στρατιώτες της ταξιαρχίας Black Jack τύλιξαν και αποθήκευσαν με όλες τις τελετουργίες τη σημαία της μονάδας τους στο Φορτ Χουντ του Τέξας, καθώς τα 4.000 μέλη της μονάδας αρμάτων μάχης προετοιμάζονταν να αναπτυχθούν στην Πολωνία. Αποστολή τους ήταν να συμβάλουν στην άμυνα του ΝΑΤΟ απέναντι στη ρωσική απειλή. «Οταν μια τεθωρακισμένη ταξιαρχία μάχης αναπτύσσεται στην πρώτη γραμμή, στέλνει ένα σαφές και αδιαμφισβήτητο μήνυμα», δήλωσε κατά την τελετή ο διοικητής της μεραρχίας, στρατηγός Τόμας Φέλτεϊ.

Μετά από μόλις δύο εβδομάδες όμως, οι ΗΠΑ έστειλαν το ακριβώς αντίθετο μήνυμα: η αποστολή ακυρώθηκε. Ηταν η δεύτερη φορά μέσα στον ίδιο μήνα που ο Ντόναλντ Τραμπ ανακοίνωνε περικοπές στην αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην Ευρώπη. Είχε προηγηθεί η δήλωσή του ότι θα αποσύρει 5.000 στρατιώτες από τη Γερμανία και ακόμη περισσότερους από άλλες περιοχές, σε μία κίνηση που απηδούσε την οργή του για την περιορισμένη ευρωπαϊκή στήριξη στον πόλεμο των ΗΠΑ με το Ιράν.

Από την έναρξη της δεύτερης θητείας του, ο Τραμπ θέτει υπό αμφισβήτηση τη δέσμευση των ΗΠΑ προς το ΝΑΤΟ και ειδικότερα προς τη ρήτρα συλλογικής άμυνας που προβλέπει το άρθρο 5. Αυτό οδήγησε σε σημαντική αύξηση των ευρωπαϊκών αμυντικών δαπανών. Τους τελευταίους μήνες, ωστόσο, ο Αμερικανός πρόεδρος συνέχισε τις αιφνιδιαστικές κινήσεις, ακυρώνοντας την ανάπτυξη μονάδας πυραύλων κρουζ στη Γερμανία, η οποία προοριζόταν να καλύψει κρίσιμο κενό στην ευρωπαϊκή άμυνα.

Η απότομη μείωση των στρατευμάτων διέλυσε την εντύπωση των Ευρωπαίων ότι θα είχαν χρόνο να ενισχύσουν τις δικές τους δυνάμεις για να αντικαταστήσουν αμερικανικές υποδομές, όπως τα συστήματα πληροφοριών και επιτήρησης. Εν τω μεταξύ, η τεράστια δαπάνη των ΗΠΑ για πυραύλους στο Ιράν καθυστερεί τις αποστολές προς τους Ευρωπαίους συμμάχους και την Ουκρανία, καθώς ανανεώνουν τα δικά τους αποθέματα.

Πηγές στο ΝΑΤΟ, που είχαν σοκαριστεί από την απειλή του Τραμπ, τον Ιανουάριο να καταλάβει τη Γροιλανδία, ανησυχούν πλέον όχι μόνο ότι οι ΗΠΑ θα μείνουν αμέτοχες σε μια σύγκρουση με τη Ρωσία, αλλά ότι θα παρεμποδίσουν ενεργά την αντίδραση των υπόλοιπων συμμάχων. Το ενδεχόμενο αυτό δεν θεωρείται πιθανό, ωστόσο, συνομιλίες με ανώτερους αξιωματικούς και αξιωματούχους στον τομέα της άμυνας από πολλές χώρες του ΝΑΤΟ αποκαλύπτουν για πρώτη φορά πόσο σοβαρά αντιμετωπίζεται ένας τέτοιος κίνδυνος.

Ενοπλες δυνάμεις ευρωπαϊκών χωρών επεξεργάζονται πλέον μυστικά σχέδια για πόλεμο χωρίς αμερικανική βοήθεια, αλλά και χωρίς μεγάλο μέρος της διοικητικής και επιχειρησιακής υποδομής του ΝΑΤΟ. «Η κρίση της Γροιλανδίας λειτούργησε ως καμπανάκι», δηλώνει Σουηδός αξιωματούχος στον τομέα της άμυνας. «Καταλάβαμε ότι χρειαζόμαστε ένα plan b».

Κανένας από τους αξιωματούχους που μίλησαν δεν δέχθηκε να κατονομαστεί, φοβούμενος ότι μια δημόσια συζήτηση θα μπορούσε να επιταχύνει την αμερικανική αποχώρηση. Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, «έχει ουσιαστικά απαγορεύσει κάθε συζήτηση επ’ αυτού, επειδή θεωρεί ότι μπορεί να ρίξει λάδι στη φωτιά», αναφέρει πηγή με γνώση των διεργασιών.

Οταν ο Μάτι Πέσου, του φινλανδικού ινστιτούτου διεθνών υποθέσεων, συνυπέγραψε πέρυσι μία μελέτη που υποστήριζε την ανάγκη για ένα plan b, οι φινλανδικές αρχές έσπευσαν να υποβαθμίσουν το ενδεχόμενο. Ωστόσο, αρκετές χώρες εξετάζουν πλέον πώς —και υπό ποία διοίκηση— θα μπορούσε να παραμείνει ετοιμοπόλεμη η Ευρώπη, εάν το ΝΑΤΟ «σταματούσε να λειτουργεί σωστά», όπως το έθεσε ένας αξιωματούχος. «Ποια δομή ιεραρχίας μπορεί να αξιοποιηθεί αν οι ΗΠΑ μπλοκάρουν το ΝΑΤΟ;», διερωτάται άλλος.

Οπως αναφέρει ο Economist, το ερώτημα αγγίζει τον πυρήνα της επιτυχίας της Συμμαχίας. Οι περισσότερες στρατιωτικές συμμαχίες λειτουργούν σαν σχολική μπάντα: κάθε χώρα εμφανίζεται, χτυπά το δικό της τύμπανο περίπου στον ίδιο ρυθμό με τις υπόλοιπες και στη συνέχεια αποχωρεί. Το ΝΑΤΟ, αντιθέτως, οργανώθηκε ως συμφωνική ορχήστρα υπό έναν μόνο μαέστρο: τον Ανώτατο Συμμαχικό Διοικητή Ευρώπης (SACEUR), έναν Αμερικανό στρατηγό που διοικεί παράλληλα και τις αμερικανικές δυνάμεις στην Ευρώπη.

Για να διευθύνει αυτή την «ορχήστρα», ο SACEUR διαθέτει ασφαλείς γραμμές επικοινωνίας με ένα δίκτυο μόνιμων στρατηγείων, στελεχωμένων με χιλιάδες άτομα έτοιμα να αντιδράσουν από την πρώτη στιγμή ενός πολέμου. «Η αμερικανική ηγεσία είναι η κόλλα που κρατά ενωμένη τη Συμμαχία», σημειώνει ο Λουίς Σιμόν, διευθυντής του Κέντρου Ασφάλειας, Διπλωματίας και Στρατηγικής του Ελεύθερου Πανεπιστημίου των Βρυξελλών. «Χωρίς αυτή, θα βλέπαμε πιθανότατα κατακερματισμό ολόκληρου του συστήματος αποτροπής».

Το «μπλοκ του βορρά»

Ενα ευρωπαϊκό plan b απαιτεί, επομένως, κάτι περισσότερο από την αγορά όπλων, απαιτεί τη δημιουργία μιας νέας δομής υπό την οποία θα μπορούσαν να πολεμήσουν οι ευρωπαϊκές χώρες. Στον βορρά, ο πυρήνας μιας τέτοιας αρχιτεκτονικής θα αποτελούνταν πιθανότατα από τις βαλτικές και σκανδιναβικές χώρες μαζί με την Πολωνία. Οι χώρες αυτές μοιράζονται σε μεγάλο βαθμό κοινές αξίες, ενώ κοινός είναι και ο φόβος τους απέναντι στη Ρωσία.

Αρκετά από τα μεγαλύτερα ευρωπαϊκά κράτη-μέλη του ΝΑΤΟ —όπως η Βρετανία, η Γαλλία και η Γερμανία— διατηρούν ήδη δυνάμεις «αποτρεπτικής δράσης» στις χώρες της Βαλτικής και, ως εκ τούτου, είναι εξαιρετικά πιθανό να εμπλακούν σε οποιαδήποτε σύγκρουση. Περίπου το ένα τρίτο των μελών του ΝΑΤΟ θα πολεμούσε «από την πρώτη ημέρα», ανεξαρτήτως ενεργοποίησης του Αρθρου 5, εκτιμά ο Εντουαρντ Αρνολντ του βρετανικού think tank RUSI. «Κανείς δεν θα περίμενε να φτάσουν οι Πορτογάλοι στο Βορειοατλαντικό Συμβούλιο για να αρχίσει η συζήτηση», σημειώνει χαρακτηριστικά.

Μια εναλλακτική δομή

Μία εναλλακτική δομή διοίκησης που αναφέρεται συχνά είναι η Κοινή Εκστρατευτική Δύναμη (JEF), ο υπό βρετανικής ηγεσίας συνασπισμός δέκα βαλτικών και σκανδιναβικών χωρών, με μόνιμο στρατηγείο κοντά στο Λονδίνο. Η JEF ιδρύθηκε το 2014 από τη Βρετανία και έξι ακόμη μέλη του ΝΑΤΟ και αρχικά θεωρήθηκε συμπληρωματικός μηχανισμός ταχείας αντίδρασης για κρίσεις που δεν πληρούσαν τις προϋποθέσεις του Αρθρου 5.

Οι αρμοδιότητές της διευρύνθηκαν όταν η Σουηδία και η Φινλανδία εντάχθηκαν στον συνασπισμό το 2017, αρκετά χρόνια πριν υποβάλουν αίτηση ένταξης στο ΝΑΤΟ. Σήμερα θεωρείται ένας τρόπος για να παρακαμφθεί μία από τις βασικές αδυναμίες της Συμμαχίας: το γεγονός ότι οποιοδήποτε μέλος μπορεί να εμποδίσει την ενεργοποίηση του Αρθρου 5, το οποίο απαιτεί ομόφωνη απόφαση. Η JEF, όπως είχε δηλώσει το 2023 ο τότε διοικητής της, Βρετανός υποστράτηγος Τζιμ Μόρις, «μπορεί να αντιδρά σε καταστάσεις χωρίς να απαιτείται ομοφωνία». Ηδη έχει ενεργοποιηθεί επανειλημμένα για ασκήσεις και ναυτικές περιπολίες.

«Η JEF είναι η πιο ώριμη από τις εναλλακτικές λύσεις», εκτιμά ο Εντουαρντ Αρνολντ. Το στρατηγείο της παρέχει ήδη «υπηρεσίες πληροφοριών» και δυνατότητες σχεδιασμού και οργάνωσης, ενώ έχει και δικά της ασφαλή δίκτυα επικοινωνιών, τα οποία, αν και περιορισμένα, δεν εξαρτώνται από το ΝΑΤΟ. Επιπλέον, η συμμετοχή της Βρετανίας αποτελεί, ως έναν βαθμό, παράγοντα πυρηνικής αποτροπής.

Ωστόσο, η JEF εξακολουθεί να εστιάζει κυρίως σε Σκανδιναβία και Βαλτική. Δεν περιλαμβάνει μεγάλες δυνάμεις όπως η Γαλλία, η Γερμανία και η Πολωνία. Παράλληλα, αρκετοί σύμμαχοι εκφράζουν ανησυχία για την επιχειρησιακή ετοιμότητα της Βρετανίας: η χρόνια υποχρηματοδότηση έχει αφήσει περιορισμένο αριθμό πλοίων, υποβρυχίων και μονάδων στρατού έτοιμων για άμεση ανάπτυξη.

«Η Αγγλία είναι ο αγαπημένος θείος όλων», σχολιάζει σκωπτικά ένας αξιωματούχος. «Αλλά πάσχει από το σύνδρομο του “Downton Abbey”. Διατηρεί την εικόνα, αλλά δεν διαθέτει τα χρήματα».

Ο παράγοντας Γερμανία

Ορισμένα από αυτά τα προβλήματα θα μπορούσαν να αντιμετωπιστούν αν στον σχηματισμό εντασσόταν και η Γερμανία, η οποία αυξάνει σημαντικά τον αμυντικό της προϋπολογισμό. Παρά τις αδυναμίες της, η JEF μοιάζει σήμερα με την πιθανότερη λύση σε περίπτωση που οι Ευρωπαίοι δεν είναι σε θέση να αναπληρώσουν την υφιστάμενη δυναμική του ΝΑΤΟ.

Το βέβαιο, ωστόσο, είναι ότι η Ευρώπη θα αναζητήσει κάποια μορφή κοινής αμυντικής δομής για να υποκαταστήσει την αμερικανική παρουσία. Διότι μια αποτροπή που βασίζεται σε κάποιον ο οποίος ενδέχεται να μην εμφανιστεί ποτέ δεν αποτελεί αποτρεπτικό παράγοντα.

Πηγή: Economist