Εγκλωβισμένη σε μια δίνη εξελίξεων που αδυνατεί να ελέγξει, η Ευρώπη μοιάζει να έχει περιοριστεί στον ρόλο ενός αμήχανου θεατή. Από τη μία πλευρά, ο γεωπολιτικός χάρτης επανασχεδιάζεται ερήμην της: η σκιά του Ντόναλντ Τραμπ και ο κίνδυνος μιας ανεξέλεγκτης ανάφλεξης με το Ιράν κρατούν την ήπειρο σε ομηρία, με την απειλή μιας νέας ενεργειακής κρίσης να παραμονεύει. Την ίδια στιγμή, το κλίμα εκδικείται. Η Γηραιά Ηπειρος φλέγεται, αντιμέτωπη με έναν πύρινο εφιάλτη που λόγω της κλιματικής αλλαγής διαρκώς κλιμακώνεται. Σαν να μην έφταναν όμως οι εξωτερικές απειλές, τα ευρωπαϊκά θεμέλια τρίζουν και εκ των έσω: μια ξαφνική, μαζική έφοδος μεταναστών στον ισπανικό θύλακα της Θέουτα, έστω κι αν αντιμετωπίστηκε με άμεσες απελάσεις, λειτούργησε ως θρυαλλίδα εξελίξεων. Το συμβάν απείλησε να τινάξει στον αέρα την εύθραυστη συνοχή των Ευρωπαίων ηγετών, ρίχνοντας άλλη μια φορά άφθονο νερό στον μύλο της Ακροδεξιάς.

Το φετινό καλοκαίρι έχει ήδη αποδειχθεί εφιαλτικό για την Ευρώπη: δύο πόλεμοι, θερμοκρασίες-ρεκόρ, καλπάζων πληθωρισμός και βαθιά ανησυχία για την επισιτιστική, την ενεργειακή και την εθνική ασφάλεια. Αυτές οι αλλεπάλληλες κρίσεις πυροδοτούν εκκλήσεις για συντονισμένη δράση, κατεπείγουσες τηλεδιασκέψεις μεταξύ Ευρωπαίων ηγετών αλλά και έντονο προβληματισμό στα κοινοβούλια.

Το πρόβλημα, ωστόσο, είναι ότι η Ευρώπη βρίσκεται αντιμέτωπη με προκλήσεις που -όπως τόσες άλλες τα τελευταία χρόνια- δείχνουν πλέον να την ξεπερνούν.

Ο πόλεμος στο Ιράν έχει αλλάξει ριζικά τις ζωές εκατομμυρίων κατοίκων, εκτινάσσοντας το κόστος των καυσίμων, των τροφίμων και των μεταφορών. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες έχουν δεσμευτεί να διασφαλίσουν την ασφαλή διέλευση του πετρελαίου μέσω των Στενών του Ορμούζ, εφόσον τερματιστούν οι εχθροπραξίες. Ομως, μοιάζουν καταδικασμένοι να μαθαίνουν για τα επόμενα στάδια του πολέμου και των διαπραγματεύσεων μέσα από τις αναρτήσεις του Τραμπ στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης.

Η Ευρώπη δεν έχει καταφέρει να τερματίσει τον πόλεμο της Ουκρανίας έπειτα από τέσσερα και πλέον χρόνια. Τα επιτεύγματά της στη μείωση των εκπομπών ρύπων για την καταπολέμηση της κλιματικής αλλαγής επισκιάζονται από τις ενέργειες των ΗΠΑ και της Κίνας. Το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης διαμορφώνεται σε μεγάλο βαθμό εκτός των συνόρων της. Την ίδια στιγμή, ο λαϊκισμός βρίσκεται σε άνοδο, τρεφόμενος από το μεταναστευτικό, τις ανισότητες και την παραπληροφόρηση.

«Οπως και να το δει κανείς, με όποιο κριτήριο και αν το αξιολογήσει, πρόκειται για μια δύσκολη, ταραγμένη περίοδο για την Ευρώπη», σημειώνει ο Ρίτσαρντ Χάας, ο οποίος διετέλεσε επί δύο δεκαετίες πρόεδρος του αμερικανικού Συμβουλίου Εξωτερικών Σχέσεων (Council on Foreign Relations). Οπως επισημαίνει, η Ευρώπη είναι εν μέρει θύμα των συγκυριών, αλλά φέρει και η ίδια ευθύνη για την αδυναμία της να ορίσει τη μοίρα της.

«Δεν είναι μόνο ότι υποχρηματοδότησαν τον τομέα της Αμυνας, αλλά κυρίως ότι απέτυχαν να οργανωθούν επαρκώς στο ζήτημα της δικής τους ασφάλειας», τονίζει. «Ουσιαστικά, με ελάχιστες εξαιρέσεις, η Ευρώπη παραμένει απλός θεατής στην κούρσα της ΑΙ. Αυτό δεν είναι κάτι που της επέβαλαν οι ΗΠΑ ή η Κίνα, αλλά ένα πλήγμα που προκάλεσε η ίδια η Ευρώπη στον εαυτό της».

Η ευρωπαϊκή κινητοποίηση και τα όριά της

Βέβαια, σε πολλά μέτωπα η Ευρώπη έχει αναλάβει δράση. Οταν η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία, η Ε.Ε. και η Βρετανία έσπευσαν αμέσως να στηρίξουν το Κίεβο. Παρείχαν βοήθεια δισεκατομμυρίων, επέβαλαν κυρώσεις στη Μόσχα και άνοιξαν τις πόρτες τους σε εκατομμύρια Ουκρανούς πρόσφυγες μέσω ειδικών προγραμμάτων.

Μετά την επιστροφή του Τραμπ στον Λευκό Οίκο το 2025 και τις ενδείξεις για μια πιο διαλλακτική στάση απέναντι στον Βλαντιμίρ Πούτιν, η Βρετανία, η Γαλλία, η Γερμανία και άλλα ευρωπαϊκά κράτη συγκρότησαν τον «Συνασπισμό των Προθύμων». Στόχος τους ήταν να διασφαλίσουν τα ουκρανικά συμφέροντα σε οποιαδήποτε πιθανή ειρηνευτική συμφωνία, εργαζόμενοι παρασκηνιακά για να γεφυρώσουν το χάσμα μεταξύ του Ουκρανού και του Αμερικανού προέδρου. Αυτές οι προσπάθειες συνέβαλαν στο να αποτραπεί μια διμερής συμφωνία Πούτιν – Τραμπ εις βάρος του Κιέβου.

Παρότι, όμως, ο συνασπισμός έχει διαμηνύσει επανειλημμένα ότι «καμία διευθέτηση που αφορά τα ευρωπαϊκά συμφέροντα και την ασφάλεια δεν μπορεί να γίνει ερήμην των Ευρωπαίων», στην πράξη αυτό αποδείχθηκε δύσκολο να διασφαλιστεί. Κατ’ επανάληψη, ο Τραμπ έχει παραγκωνίσει τους Ευρωπαίους συμμάχους του, προτιμώντας τις απευθείας -και εν πολλοίς άκαρπες- συνομιλίες είτε με τη Ρωσία είτε με την Ουκρανία.

«Επί χρόνια, οι Ευρωπαίοι ηγέτες μιλούν για στρατηγική αυτονομία και για την ανάδειξη της Ευρώπης σε έναν υπολογίσιμο παράγοντα ασφάλειας», έγραψε πρόσφατα στο Atlantic Council η Λέσια Ογκρίζκο, διευθύντρια του Κέντρου Ασφαλείας Sahaidachnyi στο Κίεβο. «Οι επόμενοι μήνες ίσως αποτελέσουν την πιο ξεκάθαρη δοκιμασία για το κατά πόσον αυτές οι φιλοδοξίες είναι ρεαλιστικές».

Το μέτωπο του Ιράν

Ακόμη μικρότερη επιρροή είχε η Ευρώπη στον πόλεμο των ΗΠΑ και του Ισραήλ εναντίον του Ιράν, μολονότι οι επιπτώσεις του γίνονται έντονα αισθητές σε ολόκληρη την ήπειρο. Η ηχηρή αντίθεση στην απόφαση του Τραμπ να προχωρήσει σε πολεμικές επιχειρήσεις εξόργισε τον Αμερικανό ηγέτη και δηλητηρίασε τις διατλαντικές σχέσεις.

Τον Απρίλιο, σε μια προσπάθεια να αποκαταστήσουν εν μέρει τους δεσμούς τους με τον Τραμπ, το Λονδίνο και το Παρίσι ανακοίνωσαν πρωτοβουλία για την ανάληψη μιας στρατιωτικής επιχείρησης που θα διασφάλιζε την ελεύθερη και απρόσκοπτη ναυσιπλοΐα στα Στενά του Ορμούζ, εφόσον επιτυγχανόταν μια βιώσιμη εκεχειρία. Ωστόσο, οι διαρκείς αναζωπυρώσεις των συγκρούσεων μεταξύ των ΗΠΑ και του Ιράν κατέστησαν την έναρξη της επιχείρησης άκρως επικίνδυνη. Διπλωμάτες από διάφορες ευρωπαϊκές χώρες παραδέχονται ότι το ενδεχόμενο αποστολής πολεμικών πλοίων για την εκκαθάριση ναρκών από τα Στενά ή για τη συνοδεία δεξαμενόπλοιων έχει ουσιαστικά παγώσει, μέχρι να ξεκαθαρίσει εάν ο πόλεμος έχει όντως τελειώσει.

Τις τελευταίες ημέρες, ο Τραμπ απείλησε με δραματική κλιμάκωση των πληγμάτων εναντίον του Ιράν, εάν η Τεχεράνη δεν συναινέσει στο άνοιγμα του Ορμούζ. Μάλιστα, την Τρίτη, ο Αμερικανός πρόεδρος δήλωσε στο δίκτυο Fox News ότι το Ιράν θα δεχθεί «σφοδρότατο χτύπημα» εάν ο ζωτικής σημασίας θαλάσσιος δίαυλος δεν ανοίξει σύντομα.

Κλιματική και μεταναστευτική κρίση: Η εσωτερική δοκιμασία

Ενώ η κρίση στο Ιράν μαίνεται, καταστροφικές πυρκαγιές σαρώνουν την Ευρώπη. Οι κατακόκκινες περιοχές στους μετεωρολογικούς χάρτες αποτυπώνουν τους πρωτοφανείς καύσωνες, οι οποίοι εκδηλώνονται πλέον ολοένα και μεγαλύτερη συχνότητα.

Για το μεγαλύτερο μέρος των τελευταίων δύο δεκαετιών, τα ευρωπαϊκά κράτη διατηρούσαν κοινή στάση απέναντι στους κινδύνους της κλιματικής αλλαγής, λαμβάνοντας μέτρα για τη μείωση των ρύπων και επενδύοντας στις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας. Ομως, μετά την επικράτηση του Τραμπ στις ΗΠΑ, βρίσκονται σε ρήξη με έναν από τους μεγαλύτερους ρυπαντές παγκοσμίως, γεγονός που δυσχεραίνει τις προσπάθειές τους για την αναχαίτιση της κλιματικής κρίσης.

Είναι πλέον προφανές ότι οι ευρωπαϊκές χώρες πλήττονται βαριά από τις συνέπειες της υπερθέρμανσης του πλανήτη, καθώς η Ευρώπη θερμαίνεται ταχύτερα από οποιαδήποτε άλλη ήπειρο. Οι Βρετανοί βιώνουν τον ξηρότερο Ιούλιο των τελευταίων δύο αιώνων. Οι πυρκαγιές έχουν εκτοπίσει πάνω από 300.000 ανθρώπους σε Γαλλία και Ισπανία. Στην Ελλάδα, πυροσβέστες έχασαν τη ζωή τους προσπαθώντας να σβήσουν τεράστιες πυρκαγιές που μαίνονταν για μέρες.

Την ίδια ώρα, η μαζική εισροή δεκάδων χιλιάδων ανθρώπων την περασμένη εβδομάδα στη Θέουτα, έναν μικρό ισπανικό θύλακα στις ακτές της Βόρειας Αφρικής, εγείρει φόβους για μια νέα κρίση, θέτοντας σε δοκιμασία την ευρωπαϊκή συνοχή γύρω από ένα από τα πιο εκρηκτικά πολιτικά ζητήματα της περιοχής.

Ο Πέδρο Σάντσεθ έχει γίνει γνωστός για την πιο ανεκτική του στάση απέναντι σε ορισμένους μετανάστες, κυρίως εργάτες από τη Λατινική Αμερική. Ωστόσο, υιοθέτησε μια σαφώς πιο σκληρή γραμμή απέναντι σε όσους επιχειρούν να διασχίσουν παράνομα τα ισπανικά σύνορα από το Μαρόκο. Ανέκοψε άμεσα τις αφίξεις στη Θέουτα με την επέμβαση του στρατού, και η πλειονότητα των μεταναστών επαναπροωθήθηκε μέσα στο Σαββατοκύριακο. Ηδη, κατασκευάζεται ένα πλωτό φράγμα κοντά στον παράκτιο τοίχο που χωρίζει τις δύο χώρες.

Το περιστατικό έφερε στην επιφάνεια τις διαφορές που υπάρχουν στο εσωτερικό της Ευρωπαϊκής Ενωσης, οι οποίες έχουν βαθύνει τα τελευταία χρόνια, την ώρα που ακροδεξιά κόμματα, όπως η Εναλλακτική για τη Γερμανία και ο Εθνικός Συναγερμός στη Γαλλία, εργαλειοποιούν τον φόβο για τους μετανάστες προκειμένου να συσπειρώσουν τους ψηφοφόρους τους. Είκοσι και πλέον κράτη-μέλη της Ε.Ε. στράφηκαν εναντίον της Ισπανίας λίγες ώρες μετά την άφιξη των μεταναστών στη Θέουτα, με ορισμένα να ζητούν ακόμη και την αποβολή της χώρας από τη ζώνη του Σένγκεν.

Αρκετοί αναλυτές παρατηρούν ότι η απουσία αλληλεγγύης προς την Ισπανία, σε μια στιγμή που αντιμετώπιζε μια εξωτερική απειλή, αποτελεί ένδειξη της αδυναμίας της ηπείρου να ορθώσει ανάστημα στην παγκόσμια σκακιέρα.

Ο Χάας εκτιμά ότι αυτή ακριβώς η έλλειψη ενότητας υπογραμμίζει το θεμελιώδες πρόβλημα της Ευρώπης στην προσπάθειά της να διαμορφώσει το δικό της μέλλον. «Το σύνολο», καταλήγει, «είναι τελικά πολύ μικρότερο από το άθροισμα των μερών του».

Πηγή: New York Times