Ο ρόλος του κυκλικού λίθινου σχηματισμού του Στόουνχεντζ, στη νοτιοδυτική Αγγλία, αποτελεί, διαχρονικά, πεδίο εικασιών και αντεγκλήσεων μεταξύ των επιστημόνων. 

Μεταξύ των θεωριών που διατυπώνονται κατά καιρούς για το μυστηριώδες μνημείο, έχει προταθεί πως επρόκειτο για χώρο μνήμης νεκρών, βωμό θυσιών ή τόπο θρησκευτικής λατρείας.

Ομως, τον Αύγουστο του 1966, ένας καθηγητής Αστρονομίας από τη Βοστώνη, ο Τζέραλντ Χόκινς, υποστήριξε στην εκπομπή «Chronicle» του BBC ότι είχε καταφέρει να λύσει το μακροχρόνιο αίνιγμα χάρη σε μια ιδιόμορφη διάταξη αριθμών – και έναν παλιό υπολογιστή της IBM.

Η θεωρία του Χόκινς αποτέλεσε τη βάση του δημοφιλούς και επιδραστικού βιβλίου του με τίτλο «Stonehenge Decoded», που εκδόθηκε το 1965. Ο Βρετανός επιστήμονας υποστήριξε τότε πως η ευθυγράμμιση των τεράστιων μονόλιθων και των αψίδων υποδηλώνει ότι «οι κύκλοι στο Στόουνχεντζ θα μπορούσαν να έχουν κατασκευαστεί σαν κάποιου είδους “υπολογιστής” για την παρακολούθηση της Σελήνης και την πρόβλεψη εκλείψεων» από τους αρχαίους Βρετανούς, πριν από πάνω από 4,5 χιλιετίες. 

Σύμφωνα με τον ίδιο, η σημασία που είχε το δημιούργημα αυτό για όσους το έχτισαν ήταν σημαντική. «Οι εκλείψεις είναι θεαματικά φαινόμενα που σίγουρα προκαλούσαν τα βαθύτερα συναισθήματα στους αρχαίους προγόνους μας», λέει ο Χόκινς. «Το φως της Σελήνης, το οποίο, φυσικά, προέρχεται από τον Ηλιο, διακόπτεται. Η Σελήνη εισέρχεται στη σκιά της Γης. Το χρώμα της Σελήνης μεταβάλλεται από ασημί-λευκό σε κόκκινο. Οι αρχαίοι το θεωρούσαν κόκκινο σαν αίμα και του προσέδιδαν δυσοίωνες ερμηνείες».

Το βιβλίο «Stonehenge Decoded» είχε «ως εκπληκτικό αποτέλεσμα να σιγήσουν οι εικασίες για αρκετές δεκαετίες», σημείωνε δημοσίευση του 2007 στο βρετανικό περιοδικό «Current Archaeology».

Αστρονομικό παρατηρητήριο

Σύμφωνα με τον Χόκινς, επρόκειτο για «την πρώτη θεωρία σχετικά με τον σκοπό του Στόουνχεντζ που έγινε ακαδημαϊκά αποδεκτή και δημοσιεύθηκε σε επιστημονικά περιοδικά». Αν και η σύνδεση μεταξύ του χώρου και του θερινού ηλιοστασίου είχε αναγνωριστεί ήδη από τον 18ο αιώνα, ο καθηγητής ανέπτυξε περαιτέρω την ιδέα, προτείνοντας ότι αυτό που είχε θεωρηθεί ως ναός λατρείας του Ηλιου, θα μπορούσε να ήταν ένα εξελιγμένο «αστρονομικό παρατηρητήριο».

Το 1961, επισκέφτηκε το Στόουνχεντζ επιχειρώντας να κατανοήσει «πώς το μνημείο υποτίθεται ότι σηματοδοτούσε την ανατολή του ήλιου». Οπως δήλωσε στο BBC πέντε χρόνια αργότερα, «κοίταξα γύρω μου στο φως της αυγής, στο Στόουνχεντζ ανάμεσα στις μεγάλες λίθινες αψίδες. Ενιωσα ότι το οπτικό μου πεδίο ήταν περιορισμένο, εγκλωβισμένο. Οι αψίδες φαινόταν να με αναγκάζουν να κοιτάξω συγκεκριμένα σημεία στον ορίζοντα. Τι υποτίθεται ότι έπρεπε να δω;»

Εντυπωσιασμένος από τον τρόπο με τον οποίο οι αρχαίοι αρχιτέκτονες είχαν πλαισιώσει το οπτικό του πεδίο, ο Χόκινς επέστρεψε στις ΗΠΑ έχοντας χαρτογραφήσει λεπτομερώς τον χώρο, σημειώνοντας τις θέσεις του κεντρικού σημείου και κάθε πέτρας, αψίδας, οπής και αναχώματος.

Η προσπάθεια να προσδιοριστεί «ακριβώς τι θα ήταν ορατό την εποχή του Στόουνχεντζ θα ήταν μακρά και κοπιώδης, και πιθανότατα είχε αποθαρρύνει άλλους πριν από εμένα», σχολίαζε ο Χόκινς στο BBC. «Ευτυχώς, είχα στη διάθεσή μου μια υπολογιστική μηχανή, τον ηλεκτρονικό υπολογιστή».

Στο Αστεροσκοπείο Χάρβαρντ-Σμιθσόνιαν στη Μασαχουσέτη, ο Χόκινς και η ομάδα του έδωσαν εντολή στον υπολογιστή να υπολογίσει τι θα ήταν ορατό κατά μήκος κάθε ευθυγράμμισης την εποχή που χτίστηκε το Στόουνχεντζ. Χρησιμοποίησε τους υπολογισμούς αυτούς ως βάση για το βιβλίο «Stonehenge Decoded».

Σύμφωνα με το ρεπορτάζ του BBC το 1966, «ο υπολογιστής απέδωσε μερικά συναρπαστικά αποτελέσματα». Πολλές από τις ευθυγραμμίσεις του Στόουνχεντζ φαινόταν να δείχνουν τις θέσεις της ανατολής και της δύσης του Ηλιου και της Σελήνης. Σύμφωνα με τον Χόκινς, «το Στόουνχεντζ ήταν συνδεδεμένο με τον Ηλιο και τη Σελήνη τόσο στενά όσο οι παλίρροιες. Ηταν ένα αστρονομικό παρατηρητήριο. Και, μάλιστα, πολύ καλό».

Επικριτές 

Ο Χόκινς κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο σκοπός του Στόουνχεντζ ήταν σαφής. «Δεν μπορεί να υπάρχει αμφιβολία για το αν ήταν ναός ή αστεροσκοπείο. Ηταν και τα δύο, επειδή ο Ηλιος και η Σελήνη θεωρούνταν θεότητες εκείνη την εποχή».

Παρ’ όλα αυτά, παρά την επαναστατικότητα της θεωρίας, υπήρξαν και επικριτές του Χόκινς, με ορισμένους να επισημαίνουν ότι τρεις από τις 56 οπές που αποτελούν αναπόσπαστο μέρος του χώρου θα μπορούσαν απλώς να έχουν προκληθεί από την παλαιότερη ανάπτυξη δέντρων. Οπως έγραψε ο Βρετανός αρχαιολόγος Ρίτσαρντ Ατκινσον στο «New York Review of Books» το 1966: «Δεν υπάρχει αμφιβολία ότι η διάταξη του Στόουνχεντζ έχει κάποια αστρονομική σημασία. Η ερμηνεία αυτής της ευθυγράμμισης, ωστόσο, καθώς και οποιωνδήποτε άλλων αστρονομικών χαρακτηριστικών του μνημείου, απαιτεί την επιστημονική προσοχή». 

Νέες έρευνες που ακολούθησαν, έμελλε να διαψεύσουν τη θεωρία του Χόκινς. «Σήμερα είναι μια νεκρή θεωρία, που βρίσκεται στον κάδο των απορριμμάτων μαζί με τόσες άλλες θεωρίες για το Στόουνχεντζ που έχουν απορριφθεί», λέει ο καθηγητής Μάικλ Πάρκερ Πίρσον, ο οποίος ηγήθηκε μιας εμβληματικής μελέτης που μεταμόρφωσε τη σύγχρονη αντίληψη για το μνημείο. Ο «υπολογιστής της έκλειψης», λέει, «ήταν μια σύγχρονη μεταφορά για την εποχή εκείνη… αλλά τώρα είναι εντελώς ακατάλληλη για την κατανόηση του Στόουνχεντζ».

Ενώ ο Χόκινς θεωρούσε ότι η κατασκευή του μνημείου ήταν ένα πιο ολοκληρωμένο σύνολο, «ξέρουμε πλέον ότι το Στόουνχεντζ χτίστηκε με μια πολύ διαφορετική, πολυετή ακολουθία σε διάστημα άνω των 1.500 ετών», δηλώνει ο Πάρκερ Πίρσον, καθηγητής στο Ινστιτούτο Αρχαιολογίας του University College του Λονδίνου, στο BBC. 

«Γνωρίζουμε επίσης ότι οι προσανατολισμοί στη στάση της Σελήνης κατά το ηλιοστάσιο δεν είναι στην πραγματικότητα ακριβείς – η απόκλιση ήταν μόνο ενός ή δύο μοιρών – οπότε δεν ήταν ποτέ ένα όργανο μέτρησης του χρόνου, αλλά μάλλον ένα μνημείο που τιμούσε συγκεκριμένες κινήσεις του Ηλιου και της Σελήνης». 

«Εχουμε πράγματι στοιχεία που χρονολογούνται από το 1000 π.Χ. στη Βρετανία, σύμφωνα με τα οποία οι άνθρωποι παρακολουθούσαν και πιθανώς προέβλεπαν τις σεληνιακές εκλείψεις», προσθέτει ο Πάρκερ Πίρσον, «αλλά αυτό είναι 1.500-2.000 χρόνια μετά την ακμή του Στόουνχεντζ».