Αν κάτι τονίζουν οι ερευνητές που ασχολούνται με την ιατρική, αυτό είναι πως η ψευδοεπιστήμη δεν είναι πάντα εύκολο να αναγνωριστεί, κυρίως διότι μπορεί να χρησιμοποιεί επιστημονικούς όρους, να παραπέμπει σε έρευνες, ενώ οι «πρεσβευτές» της μπορούν, όπως είδαμε να συμβαίνει και στην υπόθεση του ιατρείου στο Κολωνάκι, να συμμετέχουν σε συνέδρια και να κάνουν κατάχρηση της γλώσσας της ιατρικής.

Ο Τζόναθαν Τζέρι, ειδικός στην επικοινωνία της επιστήμης στο δημόσιο Πανεπιστήμιο McGill στο Μόντρεαλ αποδομεί μέσω της πανεπιστημιακής πλατφόρμας τις αντιεπιστημονικές αντιλήψεις και εντοπίζει την παραπληροφόρηση στον χώρο της υγείας. Ο ίδιος μάλιστα με αφορμή την περίπτωση Καναδής πολιτικού που χρησιμοποιούσε τον τίτλο «Dr» έχοντας αποφοιτήσει από το Quantum University της Χονολουλού, το ίδιο πανεπιστήμιο στο οποίο διατεινόταν πως είχε συμμετάσχει και η ανειδίκευτη ιατρός Ιωάννα Γάκα, είχε γράψει αναλυτικό άρθρο για το εν λόγω ίδρυμα, τους τίτλους που απονέμει και τη σύνδεσή του με αντιλήψεις που επιχειρούν να μεταφέρουν έννοιες της κβαντικής φυσικής στον χώρο της υγείας. Oπως σημείωνε, το πρόβλημα δεν είναι η ίδια η κβαντική φυσική αλλά η αυθαίρετη μεταφορά πραγματικών επιστημονικών εννοιών σε μη τεκμηριωμένες πρακτικές, ώστε αυτές να αποκτήσουν επιστημονικό κύρος.

Πώς να εντοπίσετε την ψευδοεπιστήμη

Μιλώντας στην «Κ», ο βιοχημικός με μεταπτυχιακές σπουδές στη Μοριακή Βιολογία εξηγεί πώς μια μη τεκμηριωμένη πρακτική μπορεί να αποκτήσει την εικόνα της επιστήμης και ποια είναι τα σημάδια που θα πρέπει να μας κάνουν επιφυλακτικούς. «Αν παρατηρήσει κανείς καλύτερα, θα δει ότι υπάρχουν πολλά πολλά προειδοποιητικά σημάδια. Τα βασικότερα είναι όταν μία αποκαλούμενη “θεραπεία” έχει έντονη εξάρτηση σε συμπληρώματα διατροφής, όταν το μάρκετινγκ δίνει έμφαση σε προσωπικές μαρτυρίες και κυρίως όταν γίνεται χρήση αόριστων ισχυρισμών, όπως ότι μια θεραπεία βοηθά το σώμα να αυτοθεραπευτεί», εξηγεί ο ίδιος προσθέτοντας πως πρέπει επίσης να είμαστε επιφυλακτικοί απέναντι στην ιδέα ότι κάτι είναι καλό επειδή είναι «φυσικό».

Ενα ακόμη χαρακτηριστικό της ψευδοεπιστήμης είναι η υπεραπλούστευση της βιολογίας. «Για παράδειγμα, ο ισχυρισμός ότι υπάρχει μία αιτία για όλες τις ασθένειες και μία θεραπεία για τα πάντα είναι λάθος, διότι η πραγματική ιατρική είναι περίπλοκη. Αν κάτι αρχίζει να ακούγεται υπερβολικά καλό για να είναι αληθινό, πιθανότατα είναι παραπλανητικό», σημειώνει.

Τη στιγμή που η ιατρική επιστήμη γίνεται ολοένα πιο σύνθετη και εξειδικευμένη, η ψευδοεπιστήμη σύμφωνα με τον κ. Τζέρι έχει αρχίσει να δημιουργεί τους δικούς της «όρους» και να αναπαράγει πολλά από τα θεσμικά και επιστημονικά «φίλτρα» που υπάρχουν στην πραγματική επιστήμη. «Σήμερα υπάρχουν ακαδημαϊκά περιοδικά αφιερωμένα στην ομοιοπαθητική, συνέδρια που προωθούν ψευδοεπιστημονικά θέματα, αλλά και πάροχοι εναλλακτικών υπηρεσιών υγείας που βρίσκονται εκτός του καθιερωμένου συστήματος και χορηγούν φαρμακευτικές ουσίες για μη εγκεκριμένες χρήσεις, όπως η ιβερμεκτίνη για την COVID-19 ή τον καρκίνο. Η ψευδοεπιστήμη μοιάζει πλέον πιο νόμιμη και αξιόπιστη και για αυτό χρειάζεται κανείς να διαθέτει αρκετές γνώσεις για να μπορεί να αξιολογήσει την εγκυρότητα ενός ισχυρισμού υγείας που συναντά στο Διαδίκτυο», προειδοποιεί.

Science washing

Μέρος της δυσκολίας στην εύρεση της αλήθειας και της εγκυρότητας βρίσκεται και στην επιλεγμένη χρήση της γλώσσας, καθώς λέξεις όπως «κβάντο», «ενέργεια», «DNA» και «αναγέννηση» έχουν επιστημονικό μανδύα, ακόμη και όταν χρησιμοποιούνται σε ένα πλαίσιο που δεν έχει σχέση με την πραγματική επιστημονική σημασία τους. «Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν γνωρίζουν τι είναι ο όρος κβάντο, ούτε μπορούν να σας πουν πού ακριβώς στο σώμα μας βρίσκεται το DNA μας. Αναγνωρίζουν όμως αυτούς τους όρους ως όρους που προέρχονται από τον κόσμο της επιστήμης και έχουν μάθει να αναζητούν παρεμβάσεις που έχουν επιστημονικά τεκμηριωθεί. Ετσι, όταν εντάσσουμε αυτές τις λέξεις στο μάρκετινγκ μιας παράλογης θεραπείας, ο μέσος καταναλωτής θα σκεφτεί ότι κάποια επιστήμη θα υπάρχει από πίσω, ενώ δεν υπάρχει».

Ο ειδικός περιγράφει την παραπάνω διαδικασία με τον όρο «science washing». Πρόκειται για την παρουσίαση μιας παρέμβασης που δεν έχει αποδειχθεί επιστημονικά και συχνά προέρχεται από μια πεποίθηση σαν να έχει ήδη επικυρωθεί από την επιστήμη. Ο καλύτερος τρόπος για να αναγνωριστεί, επισημαίνει, είναι η καλύτερη κατανόηση του τρόπου με τον οποίο διεξάγεται
η βιοϊατρική έρευνα, ώστε να μπορούμε να ξεχωρίζουμε τι γνωρίζουμε πραγματικά από ισχυρισμούς που δύσκολα ευσταθούν.

Η παγίδα της προσωπικής ιστορίας

Ενα ακόμη συνηθέστερο λάθος όταν αξιολογούμε έναν ισχυρισμό υγείας είναι ότι παρασυρόμαστε από influencers και προσωπικές μαρτυρίες. «Μια προσωπική εμπειρία, όσο πειστική κι αν ακούγεται, δεν μπορεί από μόνη της να δείξει ότι μια συγκεκριμένη θεραπεία ήταν αυτή που έφερε τη βελτίωση. Αυτός είναι και ο λόγος που γίνονται οι κλινικές μελέτες, για να είναι επιστημονικά τεκμηριωμένος ο τρόπος λειτουργίας μίας θεραπείας», επισημαίνει προσθέτοντας πως τα επιστημονικά δεδομένα δεν έχουν πάντα τη δύναμη μιας καλής προσωπικής ιστορίας και για τον λόγο αυτό ο κόσμος ξεγελιέται.

Αυτό πάντως που έχει εκπλήξει περισσότερο τον ειδικό στην έρευνά του για την ψευδοεπιστήμη είναι η δυνατότητα που έχουν ορισμένες τέτοιες αντιλήψεις να περάσουν από το περιθώριο στην κανονικοποίησή τους στον δημόσιο διάλογο. «Είμαστε στο σημείο που η κυβέρνηση των ΗΠΑ υποστηρίζει και προωθεί επίσημα ψευδοεπιστημονικές παρεμβάσεις υγείας. Πολλά από αυτά ήταν περιθωριακά φαινόμενα τη δεκαετία του 1990. Τώρα έχουν γίνει θεσμική προπαγάνδα», καταλήγει.