«Αφού υπήρχε άνοια στην οικογένειά μου, είναι αναπόφευκτο να εμφανίσω κι εγώ;»

Πρόκειται για έναν συχνό και απολύτως κατανοητό φόβο. Η κληρονομικότητα μπορεί πράγματι να επηρεάζει την πιθανότητα εμφάνισης ορισμένων μορφών άνοιας. Ωστόσο, τα γονίδια δεν καθορίζουν από μόνα τους το μέλλον μας. Η σύγχρονη επιστημονική γνώση δείχνει ότι η υγεία του εγκεφάλου επηρεάζεται από έναν συνδυασμό παραγόντων: την ηλικία, τη γενετική προδιάθεση, τη σωματική και ψυχική υγεία, το περιβάλλον, την εκπαίδευση και τον τρόπο ζωής. Κάποιους από αυτούς δεν μπορούμε να τους αλλάξουμε. Υπάρχουν, όμως, αρκετοί που μπορούμε να επηρεάσουμε.

Ο όρος άνοια περιγράφει ουσιαστικά ένα σύνολο συμπτωμάτων τα οποία επηρεάζουν τη μνήμη, τη σκέψη, την κρίση, την επικοινωνία και την ικανότητα εκτέλεσης καθημερινών δραστηριοτήτων. Προκαλείται από παθήσεις που βλάπτουν τα νευρικά κύτταρα του εγκεφάλου και, στις περισσότερες περιπτώσεις, τα συμπτώματα επιδεινώνονται σταδιακά. Η νόσος Alzheimer αποτελεί τη συχνότερη αιτία, περίπου 60–70% όλων των ανοιών, αλλά δεν είναι η μοναδική. Παρόλο που ο κίνδυνος αυξάνεται με την ηλικία, η άνοια δεν αποτελεί αναπόφευκτη συνέπεια του γήρατος. Πολλοί άνθρωποι φτάνουν σε μεγάλη ηλικία διατηρώντας ακμαία γνωστική λειτουργία.

Μπορεί πραγματικά να προληφθεί;

Δεν υπάρχει σήμερα κάποια μέθοδος που να εγγυάται ότι ένας άνθρωπος δεν θα εμφανίσει ποτέ άνοια. Γι’ αυτό είναι πιο σωστό να μιλάμε για μείωση του κινδύνου ή για καθυστέρηση της εμφάνισής της και όχι για απόλυτη πρόληψη. Σύμφωνα με την Επιτροπή του Lancet, 2024, για την άνοια, η αντιμετώπιση 14 τροποποιήσιμων παραγόντων κινδύνου σε όλη τη διάρκεια της ζωής θα μπορούσε να προλάβει ή να καθυστερήσει έως και το 45% των περιστατικών. Στους παράγοντες αυτούς περιλαμβάνονται, μεταξύ άλλων, η υπέρταση, η υψηλή χοληστερόλη (υπερλιπιδαιμία), ο διαβήτης, το κάπνισμα, η σωματική αδράνεια, η κοινωνική απομόνωση, η κατάθλιψη και τα προβλήματα ακοής ή όρασης που παραμένουν χωρίς αντιμετώπιση. Το σημαντικό μήνυμα είναι ότι η πρόληψη δεν αρχίζει όταν κάποιος φτάσει στην τρίτη ηλικία. Η προστασία του εγκεφάλου οικοδομείται από τα πρώτα χρόνια της ζωής και συνεχίζεται στη μέση και μεγαλύτερη ηλικία. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος δεν σταματά ποτέ να θωρακίζεται, εάν του παρέχουμε τα κατάλληλα εφόδια.

Πιο κάτω αναφέρονται δέκα πρακτικές συμβουλές για ενίσχυση της προστασίας του εγκεφάλου:

1. Κινηθείτε περισσότερο
Η τακτική σωματική δραστηριότητα ενισχύει την καρδιά, την κυκλοφορία του αίματος και την υγεία του εγκεφάλου. Δεν είναι απαραίτητο να αρχίσετε έντονη γυμναστική. Το γρήγορο περπάτημα, το κολύμπι, ο χορός, η κηπουρική και οι ασκήσεις ενδυνάμωσης μπορούν να κάνουν τη διαφορά. Ξεκινήστε σταδιακά και επιλέξτε μια δραστηριότητα που σας ευχαριστεί.

2. Φροντίστε την πίεση, τη χοληστερόλη και το σάκχαρό σας
Ό,τι προστατεύει την καρδιά και τα αγγεία προστατεύει συνήθως και τον εγκέφαλο. Η υψηλή αρτηριακή πίεση, ο διαβήτης και η υψηλή χοληστερόλη μπορεί να προκαλούν βλάβες στα αιμοφόρα αγγεία για χρόνια χωρίς εμφανή συμπτώματα. Σε κυπριακές πληθυσμιακές μελέτες τα συγκεκριμένα νοσήματα βρίσκονται ψηλά στη λίστα των συχνότερων χρόνιων παθήσεων. Ενδεικτικά εκτιμάται ότι ένας στους έξι Κύπριους έχει διαγνωστεί με υπερλιπιδαιμία, ένας στους οκτώ με υπέρταση και ένας στους εννέα με σακχαρώδη διαβήτη. Οι συχνοί προληπτικοί έλεγχοι και η συνέπεια στη θεραπεία που σας έχει συστήσει ο επαγγελματίας υγείας σας οχυρώνει από μελλοντική πιθανή εμφάνιση κάποιας μορφής άνοιας.

3. Υιοθετήστε τη μεσογειακή διατροφή
Προτιμήστε λαχανικά, φρούτα, όσπρια, προϊόντα ολικής άλεσης, ψάρια, ανάλατους ξηρούς καρπούς και ελαιόλαδο. Περιορίστε τα πολύ επεξεργασμένα τρόφιμα, τα αλλαντικά, το υπερβολικό αλάτι, τη ζάχαρη και τα κορεσμένα λιπαρά. Δεν υπάρχει ένα «μαγικό» τρόφιμο που προλαμβάνει την άνοια· σημασία έχει το συνολικό διατροφικό πρότυπο.

4. Διατηρήστε ένα υγιές σωματικό βάρος
Η παχυσαρκία, ιδιαίτερα στη μέση ηλικία, συνδέεται με αυξημένο κίνδυνο καρδιαγγειακών προβλημάτων και διαβήτη, οι οποίοι με τη σειρά τους επηρεάζουν την υγεία του εγκεφάλου. Στόχος δεν χρειάζεται να είναι μια αυστηρή δίαιτα, αλλά μικρές και σταθερές αλλαγές στη διατροφή και τη φυσική δραστηριότητα.

5. Μην καπνίζετε και περιορίστε το αλκοόλ
Το κάπνισμα βλάπτει τα αιμοφόρα αγγεία και αυξάνει τον κίνδυνο εγκεφαλικού επεισοδίου και άνοιας. Η διακοπή του ωφελεί την υγεία σε οποιαδήποτε ηλικία. Παράλληλα, η υπερβολική κατανάλωση αλκοόλ μπορεί να προκαλέσει άμεση βλάβη στον εγκέφαλο και να επιδεινώσει άλλους παράγοντες κινδύνου.

6. Ελέγχετε την ακοή σας

Η απώλεια ακοής δεν είναι μια ασήμαντη ενόχληση. Μπορεί να δυσκολεύει την επικοινωνία, να οδηγεί σε κοινωνική απομόνωση και να επιβαρύνει περισσότερο τον εγκέφαλο στην προσπάθειά του να κατανοήσει τον λόγο. Αν δυσκολεύεστε να παρακολουθήσετε μια συζήτηση ή αυξάνετε συνεχώς την ένταση της τηλεόρασης, ζητήστε έλεγχο ακοής και χρησιμοποιήστε ακουστικά βοηθήματα, εφόσον σας προταθούν.

7. Μην παραμελείτε την όραση σας

Η μερική ή ολική απώλεια όρασης έχει επίσης αναγνωριστεί ως τροποποιήσιμος παράγοντας κινδύνου. Οι τακτικές οφθαλμολογικές εξετάσεις μπορούν να εντοπίσουν προβλήματα που διορθώνονται ή αντιμετωπίζονται. Η καλή όραση διευκολύνει, επιπλέον, τη σωματική δραστηριότητα, την κοινωνική συμμετοχή και την αποφυγή πτώσεων.

8. Κρατήστε τον εγκέφαλο σας ενεργό

Ενδεχομένως να αποτελεί τη «χρυσή» συμβουλή για την προστασία του ανθρώπινου εγκεφάλου. Η μάθηση δεν σταματά με το σχολείο ή το πανεπιστήμιο. Διαβάστε, μάθετε μια ξένη γλώσσα, ασχοληθείτε με τη μουσική, αποκτήστε μια νέα δεξιότητα ή συμμετέχετε σε δραστηριότητες που απαιτούν σκέψη και δημιουργικότητα (π.χ. σκάκι, παζλ). Το ζητούμενο δεν είναι απλώς να λύνετε σταυρόλεξα, αλλά να προσφέρετε στον εγκέφαλο ποικιλία, πρόκληση και νέες εμπειρίες. Όπως οι μύες ωφελούνται από την άσκηση, έτσι και ο εγκέφαλος ωφελείται όταν τον κρατάμε ενεργό. Ο ανθρώπινος εγκέφαλος αγαπά την εξάσκηση: κάθε φορά που μαθαίνουμε κάτι νέο και δοκιμάζουμε τη σκέψη μας, του δίνουμε την ευκαιρία να δημιουργεί νέες συνδέσεις. Δώστε του, λοιπόν, κάτι καινούργιο να μάθει!

9. Μείνετε κοινωνικά συνδεδεμένοι

Η κοινωνική απομόνωση δεν επηρεάζει μόνο τη διάθεσή μας, αλλά και την υγεία του εγκεφάλου. Επιδιώξτε τακτική επικοινωνία με συγγενείς και φίλους, συμμετέχετε σε ομάδες, πολιτιστικές δραστηριότητες ή εθελοντικές δράσεις. Ακόμη και μια σταθερή εβδομαδιαία συνάντηση μπορεί να προσφέρει αίσθημα συμμετοχής και σκοπού.

10. Προστατεύστε την ψυχική υγεία και το κεφάλι σας

Η επίμονη κατάθλιψη χρειάζεται αναγνώριση και επαγγελματική υποστήριξη· δεν είναι αδυναμία χαρακτήρα ούτε φυσιολογικό επακόλουθο της ηλικίας. Παράλληλα, είναι σημαντικό να προλαμβάνουμε τους τραυματισμούς της κεφαλής: φοράμε ζώνη ασφαλείας και κράνος όπου απαιτείται, διαμορφώνουμε ένα ασφαλές σπίτι (πχ. διάδρομοι χωρίς εμπόδια, αποφυγή χρήσης μικρών χαλιών), και λαμβάνουμε μέτρα για την αποφυγή πτώσεων.

Δεν χρειάζεται να αλλάξουμε τα πάντα σε μία ημέρα

Η προστασία του εγκεφάλου δεν απαιτεί τελειότητα. Μπορεί να αρχίσει με ένα καθημερινό περπάτημα, έναν προληπτικό έλεγχο της πίεσης, ένα περισσότερο ισορροπημένο γεύμα ή μια τακτική συνάντηση με φίλους. Οι μικρές επιλογές, όταν επαναλαμβάνονται, αποκτούν μεγάλη σημασία. Ένα μικρό βήμα κάθε μέρα!

Ταυτόχρονα, η πρόληψη δεν αποτελεί αποκλειστικά ατομική ευθύνη. Χρειαζόμαστε γειτονιές που ευνοούν την άσκηση, πρόσβαση σε υπηρεσίες υγείας, υποστήριξη για τη διακοπή του καπνίσματος, έγκαιρη αντιμετώπιση των προβλημάτων ακοής και όρασης, καθαρότερο περιβάλλον και ευκαιρίες κοινωνικής συμμετοχής για όλες τις ηλικίες. Κανένας άνθρωπος που εμφανίζει άνοια δεν πρέπει να αισθάνεται ότι «δεν προσπάθησε αρκετά». Η νόσος μπορεί να εμφανιστεί ακόμη και όταν κάποιος ακολουθεί έναν υγιεινό τρόπο ζωής. Η πρόληψη μειώνει τις πιθανότητες· δεν αποτελεί εγγύηση.

Δεν μπορούμε να αλλάξουμε την ηλικία ή τα γονίδιά μας. Μπορούμε, όμως, να επηρεάσουμε αρκετούς από τους παράγοντες που διαμορφώνουν την υγεία του εγκεφάλου μας. Και η καλύτερη στιγμή για να αρχίσουμε να τον φροντίζουμε δεν είναι μόνο όταν εμφανιστούν προβλήματα μνήμης — είναι σήμερα.

Δρ Μελίνα Ευριπίδου

Λέκτορας, Τμήμα Νοσηλευτικής, Σχολή Επιστημών Υγείας Πανεπιστημίου Frederick

*Το άρθρο παρέχει γενικές πληροφορίες και δεν αντικαθιστά την εξατομικευμένη συμβουλή επαγγελματία υγείας.