Η θεαματική εξέλιξη της τεχνητής νοημοσύνης μπορεί να συγκριθεί μόνο με την άλλο τόσο εκπληκτικά εκτεταμένη υιοθέτησή της. Μέσα σε τρία χρόνια το ChatGPT αναδείχθηκε από μια αξιοπερίεργη εφαρμογή σε εργαλείο με εκατοντάδες εκατομμύρια τακτικούς χρήστες. Για δεκαετίες η υπολογιστική πρόβλεψη της δομής των πρωτεϊνών αποτελούσε το ιερό δισκοπότηρο της βιολογίας. Το σύστημα ΤΝ AlphaFold το έλυσε σε μεγάλο βαθμό και πια προβλέπει και το πώς συνδυάζονται στον χώρο πρωτεΐνες, DNA, RNA και φαρμακευτικές ουσίες.

Το σύστημα GraphCast παράγει παγκόσμιες δεκαήμερες προγνώσεις καιρού σε λιγότερο από ένα λεπτό. Το Gemini Deep Think έλυσε το 2025 πέντε από τα έξι θέματα της Διεθνούς Μαθηματικής Ολυμπιάδας, σε επίπεδο χρυσού μεταλλίου. Φέτος ένα μοντέλο της OpenAI βρήκε –με μια εξαιρετικά πρωτότυπη μέθοδο– αντιπαράδειγμα σε εικασία γύρω από το πρόβλημα της μοναδιαίας απόστασης που είχε θέσει το 1946 ο διάσημος μαθηματικός Paul Erdős. Στη μουσική, το συγκρότημα ΤΝ Velvet Sundown ξεπέρασε το ένα εκατομμύριο ακροάσεις στο Spotify πριν αποκαλυφθεί πλήρως η συνθετική του ταυτότητα.

Προσωπικά, φέτος παραδέχuηκα στο αμφιθέατρο ότι η Τ.Ν. γνωρίζει περισσότερα από εμένα για το μάθημά μου (τεχνολογία λογισμικού), ενώ συχνά όταν χρησιμοποιώ συστήματα Τ.Ν. θαυμάζω πόσο πιο γρήγορα και αποδοτικά δουλεύουν σε σύγκριση με μένα. Αυτή η πρόοδος μας κάνει να αναρωτιόμαστε τι ρόλο θα έχουμε σε έναν κόσμο όπου συστήματα Τ.Ν. ξεπερνούν πλέον όχι μόνο τον μέσο άνθρωπο, αλλά ειδικούς και ιδιοφυΐες.

Ξεκινώ από τα απλά. Οσο καλά και αν είναι τα εργαλεία Τ.Ν., δεν είναι τέλεια. Συχνά θέλουν επίβλεψη, έλεγχο και λεπτομερή καθοδήγηση. Μερικές φορές (όλο και λιγότερες, όμως) κάνουν σφάλματα τα οποία πρέπει εμείς να εντοπίσουμε και να διορθώσουμε. Επιπλέον, ενώ η Τ.Ν. έχει προοδεύσει αφάνταστα σε εργασίες έντασης γνώσης, όπως ο προγραμματισμός υπολογιστών ή η επεξεργασία κειμένων, όταν η Τ.Ν. έρχεται σε επαφή με τον φυσικό κόσμο (π.χ. αν ζητήσουμε από ρομπότ να κόψει ένα καρπούζι ή να στρώσει το κρεβάτι μας) είναι κωμικά αδέξια. Επίσης, το αυξανόμενο κόστος χρήσης της Τ.Ν. σημαίνει ότι για κάποιες εργασίες οι άνθρωποι παραμένουμε πιο αποδοτικοί – κομψός τρόπος για να πω «οικονομικοί». Ομως, η πρόοδος της Τ.Ν. είναι αμείλικτη. Ολο και περισσότερο τα συστήματα Τ.Ν. θα είναι πιο αυτόνομα, ευέλικτα και αποδοτικά.

Ευτυχώς για εμάς τους ανθρώπους, όσο και να προοδεύσουν αυτά τα συστήματα, υπάρχουν τρεις τομείς στους οποίους θα συνεχίσουμε να έχουμε τον κύριο ρόλο: στη θέληση να θέτουμε και να επιτυγχάνουμε στόχους, στο να δημιουργούμε και να καλλιεργούμε κοινότητες και στο να ζούμε και να συλλέγουμε εμπειρίες.

Πρώτον, οι στόχοι. Η Τ.Ν. μπορεί να προτείνει σχέδια, να βελτιστοποιήσει διαδρομές, να γράψει κώδικα. Δεν θέλει, όμως, τίποτα από μόνη της. Δεν την καίει να θεραπεύσει μια ασθένεια, να σώσει μια γειτονιά, να χτίσει μια εταιρεία ή να διδάξει ένα παιδί. Η κατεύθυνση, το πείσμα, το φιλότιμο, η ανάληψη ευθύνης και η κρίση είναι και θα παραμείνουν ανθρώπινα χαρακτηριστικά.

Δεύτερον, οι κοινότητες. Η γνώση δεν ζει μόνο σε βιβλία, αρχεία και βάσεις δεδομένων. Ζει σε εργαστήρια, τάξεις, εταιρείες, εφημερίδες, παρέες και θεσμούς. Εκεί χτίζεται εμπιστοσύνη, εκεί μεταδίδονται άρρητοι κανόνες, εκεί δοκιμάζονται ιδέες απέναντι σε ανθρώπους που διαφωνούν, βαριούνται, ενθουσιάζονται ή πληγώνονται. Οπως είδαμε και με τα ψηφιακά μέσα κοινωνικής δικτύωσης, οι κοινότητες που χτίζονται από αλγορίθμους συχνά μένουν ρηχές. Δεν συγκρίνονται με τις κοινότητες που μάθαμε να χτίζουμε επί χιλιάδες χρόνια με φυσική επαφή: γύρω από μια φωτιά, στην πλατεία, στο καφενείο ή στο κυριακάτικο τραπέζι.

Τρίτον, οι εμπειρίες. Ενα σύστημα Τ.Ν. μπορεί να περιγράψει την ανάβαση σε ένα βουνό, την απώλεια ενός φίλου, τη χαρά μιας ανακάλυψης. Ομως δεν ιδρώνει, δεν ματώνει, δεν φοβάται, δεν πενθεί, δεν ρισκάρει, δεν αγαλλιάζει. Ο κόσμος μας αποκτά νόημα επειδή τον ζούμε με σώμα, μνήμη και συνέπειες. Από εκεί αντλούμε και τα κριτήρια με τα οποία κρίνουμε τις απαντήσεις της μηχανής.

Αρα δεν έχει νόημα να συναγωνιστούμε την Τ.Ν. στην απομνημόνευση, στην ανάλυση, στην ταχύτητα ή στην ακάματη παραγωγή. Εκεί θα χάνουμε όλο και συχνότερα. Ο ρόλος μας μετατοπίζεται αλλού: στη διάκριση του τι αξίζει να ζητήσουμε, στην επιλογή των ανθρώπων με τους οποίους θέλουμε να το πετύχουμε και στην κατανόηση του τι σημαίνει το αποτέλεσμα για τη ζωή μας. Αν η Τ.Ν. γίνει ένας πανίσχυρος μοχλός, σημασία θα έχει το χέρι που τον κρατάει και ο σκοπός που τον κινεί.

Ο κ. Διομήδης Σπινέλλης είναι καθηγητής στο Τμήμα Διοικητικής Επιστήμης και Τεχνολογίας του Οικονομικού Πανεπιστημίου Αθηνών και στο Τμήμα Τεχνολογίας Λογισμικού του Πολυτεχνείου του Ντελφτ.