Το πρόβλημα της επάρκειας στην ηλεκτροπαραγωγή μας δεν εμφανίστηκε τώρα. Ήταν ήδη γνωστό από δημοσιεύματα ειδικών από το 2021. Η έλλειψη ισχύος παραγωγής ηλεκτρικής ενέργειας θα χειροτερέψει περισσότερο μετά και την απόσυρση, το 2029, των έξι ατμοστροβίλων του σταθμού Δεκέλειας, συνολικής δυναμικότητας 360 MW και την αναμενόμενη αύξηση στη ζήτηση, γεγονός που δημιουργεί την ανάγκη για περίπου 600 MW νέου δυναμικού για την κάλυψη της ζήτησης.

Υπάρχουν λύσεις, όχι άλλες καθυστερήσεις

Υπάρχουν εφαρμόσιμες λύσεις που μπορούν να διασφαλίσουν την έλευση φυσικού αερίου (ΦΑ) ακόμη και μέσα στο 2026. Απαιτούνται αποφάσεις άμεσα – χθες ήταν αργά.

Πώς βελτιώνεται η σταθερότητα του συστήματος ηλεκτρισμού

Η έλευση του φυσικού αερίου (Φ.Α.) στην Κύπρο θα συμβάλει ουσιαστικά στην αντιμετώπιση του προβλήματος επάρκειας ηλεκτρισμού, και στη βελτίωση της ευελιξίας και τη σταθερότητας του ηλεκτρικού μας συστήματος επειδή:

Οι υφιστάμενες δύο μονάδες συνδυασμένου κύκλου της ΑΗΚ στο Βασιλικό είναι κατασκευασμένες να λειτουργούν με Φ.Α. και τώρα λειτουργούν με ντίζελ. Στις τρεις ατμοηλεκτρικές μονάδες 1,2 και 3 που τώρα λειτουργούν με μαζούτ έχουν γίνει ήδη οι απαραίτητες μετατροπές για να λειτουργούν και με Φ.Α.

Το Φ.Α. θα βελτιώσει την αποδοτικότητα και των πέντε αυτών μονάδων στο Βασιλικό.

Μειώνει το λειτουργικό κόστος και το ενδεχόμενο βλάβης. Άρα εξασφαλίζεται περισσότερος χρόνος λειτουργίας.
Θα δημιουργηθούν πρόσθετες εφεδρείες σε περίπτωση βλάβης.

Το Φ.Α. είναι λιγότερο ρυπογόνο καύσιμο και έτσι μειώνεται σε μεγάλο βαθμό το κόστος εκπομπών ρύπων που τώρα το επωμίζονται οι καταναλωτές και το οποίο εκτιμάται σε πέραν των €500 εκατ. με αυξητική τάση κάθε χρόνο. Έτσι θα συμβάλει ουσιαστικά και στη μείωση της τιμής του ηλεκτρισμού.

Μονάδα 6 της ΑΗΚ με ικανότητα παραγωγής 160 MW είναι έτοιμη να λειτουργήσει, αλλά παραμένει ανενεργή επειδή μόνο με Φ.Α. μπορεί να λειτουργήσει.

Διαθεσιμότητα μονάδων ηλεκτροπαραγωγής από ιδιώτες:

Η μονάδα του ανεξάρτητου ιδιώτη παραγωγού έχει ικανότητα παραγωγής 260 MW, και ενώ τα έργα βρίσκονται στο στάδιο ολοκλήρωσής τους, δεν μπορεί να τεθεί σε λειτουργία χωρίς Φ.Α.

Το δεύτερο έργο έχει εξασφαλίσει τις απαιτούμενες άδειες και ο ιδιώτης επενδυτής είναι έτοιμος να προχωρήσει στην υλοποίησή του. Είναι δυναμικότητας 105 MW. Και τα δύο αυτά έργα θα λειτουργούν με ΦΑ όταν ολοκληρωθούν.

Η αλήθεια για το ταλαιπωρημένο και βαλτωμένο έργο του τερματικού του Βασιλικού

Η κατακύρωση του έργου για την κατασκευή του τερματικού σταθμού εισαγωγής Υγροποιημένου Φυσικού Αερίου (LNG) στο Βασιλικό έγινε τον Δεκέμβριο του 2019, παρά τις σοβαρές και έντονες προειδοποιήσεις τόσο του τέως γενικού ελεγκτή όσο και της τέως γενικής λογίστριας του κράτους, που ανέδειξαν έλλειψη διαφάνειας και κακές πρακτικές στις διαδικασίες αξιολόγησης και κατακύρωσης του διαγωνισμού.

Αναμένεται με ιδιαίτερο ενδιαφέρον τo αποτέλεσμα της έρευνας της Ευρωπαϊκής Εισαγγελίας (EPPO) σχετικά με ενδεχόμενες παρατυπίες στη διαδικασία αξιολόγησης, κατακύρωσης και διαχείρισης του έργου, καθώς επίσης και για κατάχρηση ευρωπαϊκών κονδυλίων και πιθανά φαινόμενα διαφθοράς. Έχει ήδη επιστραφεί το ποσό των 67 εκατ. ευρώ που μας είχε παραχωρηθεί.
Τον Νοέμβριο του 2021, ημερομηνία διορισμού νέου Διοικητικού Συμβουλίου (ΔΣ) και εργοδότηση γενικού διευθυντή στη ΔΕΦΑ, καταγράφηκε καθυστέρηση της τάξης των 11 μηνών, με το έργο να βρίσκεται μόλις στο 18% της υλοποίησής του αντί του προβλεπόμενου ποσοστού του 66%.

Παρά τα προβλήματα, ο Οργανισμός, το 2022, αφού αξιολόγησε τις διαθέσιμες εναλλακτικές λύσεις και λαμβάνοντας υπόψη ότι ενδεχόμενος τερματισμός της σύμβασης θα συνεπαγόταν πλήρη ανατροπή των στρατηγικών του στόχων, αύξηση του κόστους του έργου και σημαντικές καθυστερήσεις λόγω της ανάγκης για νέα διαγωνιστική διαδικασία, αποφάσισε να προχωρήσει σε διαπραγματεύσεις με τον εργολάβο με στόχο την ολοκλήρωση του έργου το συντομότερο δυνατό. Η απόφαση αυτή ελήφθη αφού διαπιστώθηκε ότι ο εργολάβος απαιτούσε επιπρόσθετο ποσό ύψους €100 εκατομμυρίων ευρώ, προκειμένου να συνεχίσει τις εργασίες.

Οι διαπραγματεύσεις κατέληξαν σε συμφωνία για σταδιακή καταβολή επιπρόσθετου ποσού ύψους €25 εκατ. ευρώ προς τον εργολάβο, υπό τον όρο υπογραφής διμερούς συμφωνίας, η οποία να προβλέπει αντισταθμιστικά οφέλη για την Κυπριακή Δημοκρατία, διόρθωση διαδικαστικών παραλείψεων, αύξηση εγγυητικής πιστής εκτέλεσης, ρήτρα ύψους €22,5 εκατ. για συγκεκριμένη καθυστέρηση και εγγραφή του πλοίου ΠΡΟΜΗΘΕΑΣ στο όνομα της ΕΤΥΦΑ από τότε.

Παρόλα τα θεσμικά προβλήματα και την υποστελέχωση του Οργανισμού, το έργο έφτασε στις 2 Ιανουαρίου 2024 (ημερ. Διορισμού εκ νέου ενός άλλου ΔΣ) σε 80% υλοποίηση, που παραμένει έως σήμερα.

Μετά από διαπραγματεύσεις με τον τέως υπουργό Ενέργειας τον Μάρτιο 2024 για φερόμενα απλήρωτα τιμολόγια, ο εργολάβος τερμάτισε μονομερώς τη σύμβαση τον Ιούλιο του 2024 και αποχώρησε από το έργο.

Δεκαοκτώ μήνες μετά τον τερματισμό της σύμβασης, η ΕΤΥΦΑ δεν έχει προχωρήσει στην προκήρυξη οποιασδήποτε διαγωνιστικής διαδικασίας για την ολοκλήρωση των ημιτελών υποδομών στο Βασιλικό, και περιορίστηκε σε πολύμηνες διαπραγματεύσεις με τον υπεργολάβο που είχε αναλάβει την κατασκευή της προβλήτας. Ωστόσο, όπως προέκυψε από δημόσιες επίσημες δηλώσεις και ανακοινώσεις που είδαν πρόσφατα το φως της δημοσιότητας, ο υπεργολάβος δεν ήταν σε θέση να αναλάβει την ευθύνη για τον σχεδιασμό, τα υλικά και τον εξοπλισμό του έργου που έχουν παραληφθεί και εγκατασταθεί, γεγονός που οδήγησε στον τερματισμό των διαπραγματεύσεων.

Το έργο δεν αναμένεται να ολοκληρωθεί πριν το 2030, ακόμη κι αν η διαγωνιστική διαδικασία ξεκινούσε άμεσα, και ακολουθηθούν τα απαιτούμενα χρονοδιαγράμματα στην εντέλεια. Πιθανές προσφυγές θα μπορούσαν να προκαλέσουν καθυστερήσεις έως και δύο χρόνια μεταφέροντάς το στο 2032. Η καθυστέρηση αυτή ενδέχεται να οδηγήσει σε περικοπές ηλεκτρικού ρεύματος τα επόμενα χρόνια.

Σημειώνεται ότι, πέραν της ολοκλήρωσης του τερματικού στο Βασιλικό, απαιτείται επίσης η αποπεράτωση των κατασκευαστικών εργασιών του δικτύου στην ίδια περιοχή, καθώς και η διαπραγμάτευση για υπογραφή συμφωνιών για την εισαγωγή LNG, σύμφωνα με τις ρυθμιστικές αποφάσεις και κατευθύνσεις. Αυτές οι διαδικασίες είναι αρκετά χρονοβόρες.

Επόμενη μέρα για το έργο στο Βασιλικό

Σήμερα, η ΕΤΥΦΑ κατέχει το σημαντικότερο περιουσιακό στοιχείο του έργου, την πλωτή μονάδα «Προμηθέας». Το πλοίο βρίσκεται εδώ και μήνες στη Μαλαισία για εγκατάσταση μηχανημάτων/ εξαρτημάτων που υπολείπονται και πιστοποίηση. Πότε όμως θα ολοκληρωθούν αυτές οι εργασίες και τι προγραμματισμός υπάρχει μέχρι την ολοκλήρωση των υποδομών στο Βασιλικό; Πόσα στοιχίζει στον Κύπριο φορολογούμενο αυτή η κατάσταση πραγμάτων και πόσα έχει στοιχίσει μέχρι της στιγμής;
Ανάγκη να ληφθούν άμεσα δραστικές αποφάσεις για έλευση Φ.Α.

Η ανάγκη για άμεσες και σωστές αποφάσεις είναι επιτακτική. Η ΔΕΦΑ και η ΕΤΥΦΑ δεν διαθέτουν επαρκές προσωπικό για τις ανάγκες εποπτείας συμβολαίων, ρυθμιστικές υποχρεώσεις και την υλοποίηση των έργων. Χωρίς σωστή δομή, ο Οργανισμός δεν θα καταφέρει ποτέ να ολοκληρώσει τα έργα.

Προτεινόμενη λύση για ολοκλήρωση του έργου

Κατά τη δική μου άποψη, η μόνη λύση που μπορεί να φέρει ουσιαστικά αποτελέσματα το γρηγορότερο για την Κυπριακή Δημοκρατία, με βάση τα σημερινά δεδομένα, είναι η προκήρυξη ενός διαγωνισμού για την κατασκευή τόσο του τερματικού όσο και του δικτύου, καθώς και για τη διαχείριση των υποδομών, υπό τη μορφή (Build-Operate-Transfer - BOT).
Προσωρινή λύση

Δεδομένης της κατάστασης όπως έχει διαμορφωθεί, με τις αναμενόμενες περικοπές ηλεκτροδότησης και το ενδεχόμενο ακόμη και γενικευμένου blackout, θα πρέπει να εξεταστεί σοβαρά το ενδεχόμενο υιοθέτησης ενδιάμεσης/προσωρινής λύσης για την έλευση Φ.Α. Υπάρχουν λύσεις οι οποίες εφαρμόζονται ήδη σε άλλες χώρες. Το κόστος εγκατάστασης μιας τέτοιας λύσης δύναται να αντισταθμιστεί από το κόστος της μη έλευσης φυσικού αερίου, το οποίο ανέρχεται σε περίπου €350 εκατ. ετησίως – κόστος που, στην πράξη, επιβαρύνει τους Κύπριους πολίτες.

Λύσεις στα προβλήματα επάρκειας
Το έργο στο Βασιλικό εκ των πράγματων πλέον θα πρέπει να θεωρηθεί ως μεσοπρόθεσμη λύση και όχι ως άμεση λύση. Δεν αναμένεται να παραδοθεί Φ.Α. για σκοπούς ηλεκτροπαραγωγής, ούτε το 2026 ούτε το 2027.

Πρέπει να καταρτιστεί ένας Δεκαετής Ενεργειακός Σχεδιασμός με τεχνοκρατικά κριτήρια, ο οποίος να περιλαμβάνει αποφάσεις για το ενεργειακό μείγμα, ασφάλεια εφοδιασμού και επάρκεια ηλεκτρισμού, που θα εγκριθεί από τη Βουλή ως νόμος. Οι κυβερνήσεις δεν θα πρέπει να αλλάζουν τον σχεδιασμό, καθώς οι συχνές παρεμβάσεις προκαλούν καθυστερήσεις και αναστάτωση.
Οι έξι ατμοστρόβιλοι στη Δεκέλεια, που αποσύρονται σταδιακά, θα μπορούσαν να αντικατασταθούν από σύγχρονες μονάδες συνδυασμένου κύκλου, αυξάνοντας την καθαρή ισχύ. Ούτως ή άλλως, ο συγκεκριμένος σχεδιασμός του «single point generation», κατά την άποψή μου, είναι λανθασμένος. Επίσης πρέπει να κατασκευαστεί και αγωγός για μεταφορά φυσικού αερίου από το Βασιλικό στη Δεκέλεια.

Η έλευση φυσικού αερίου δεν λύνει μόνη της το πρόβλημα επάρκειας, αλλά είναι καταλύτης:

Κάνει τις υπάρχουσες μονάδες πιο αποδοτικές και οικονομικές,

Ενισχύει τη διαθεσιμότητα ισχύος,

Επιτρέπει τον σχεδιασμό νέων έργων με χρήση πιο φιλικών προς το περιβάλλον και βιώσιμων καυσίμων, όπως το πράσινο υδρογόνο από ΑΠΕ, το οποίο μπορεί να αξιοποιηθεί και για σκοπούς αποθήκευσης της ενέργειας που σήμερα απορρίπτεται. Μέχρι τότε, θα πρέπει να αξιοποιηθεί στο έπακρο η ενέργεια από τα φωτοβολταϊκά συστήματα, μέσω της αποθήκευσής της σε μπαταρίες.
Μια άλλη λύση είναι η αξιοποίηση του κοιτάσματος Αφροδίτη και η έλευση φυσικού αερίου σε αέρια μορφή μέσω ενός αγωγού μικρών διαστάσεων από το κοίτασμα Αφροδίτη προς το Βασιλικό και τη Δεκέλεια.

Ο Μάριος Μενελάου είναι τέως γενικός διευθυντής ΔΕΦΑ/ΕΤΥΦΑ.