Γράφει ο Αιμίλιος Χαρμπής

Μπορεί ένα ντοκιμαντέρ να αποτελέσει «προδοσία ενάντια στο κράτος»; Για τον υπουργό Πολιτισμού του Ισραήλ, Μίκι Ζόχαρ, φαίνεται πως ναι, αφού αυτά τα λόγια χρησιμοποίησε για να περιγράψει το «NAZA», το φιλμ των συμπατριωτών του Γιουβάλ Αμπραχάμ και Ρέιτσελ Ζορ, το οποίο τιμήθηκε με το Ειδικό Βραβείο της επιτροπής στη σαββατιάτικη τελετή απονομής του 83ου Φεστιβάλ Βενετίας. Στην ανάρτησή του στο Χ, υποσχέθηκε μάλιστα να δράσει άμεσα, ώστε «να ανακληθεί η ισραηλινή υπηκοότητα από τους απαίσιους δημιουργούς…».

Είχαν προηγηθεί η πρωτοφανής αποθέωση και το χειροκρότημα διάρκειας 25 (!) λεπτών κατά την πρεμιέρα της ταινίας στη Μόστρα, με τους δύο δημιουργούς να στέκονται σχεδόν αμήχανοι μπροστά σε αυτή την υποδοχή. «Ολοι λίγο-πολύ γνωρίζουν ότι η κατάπαυση πυρός είναι ψεύτικη. Αμαχοι συνεχίζουν να σκοτώνονται και η καταστροφή της Γάζας προχωράει. Είναι αλήθεια ότι τα τελευταία τρία χρόνια υπήρξε μεγάλη κουβέντα παγκοσμίως για το θέμα, όμως δεν κατάφερε να σταματήσει εντελώς τις επιχειρήσεις. Και έπειτα το ζήτημα εξαφανίστηκε σχεδόν από την επικαιρότητα. Δεν ξέρουμε αν η ταινία θα το επαναφέρει. Φυσικά, ο βασικός λόγος που την κάναμε ήταν αυτός, παρόλο που ήδη πηγές και σχόλια από το Ισραήλ αναφέρουν ότι στοχεύουμε στο προσωπικό όφελος ή στα χρήματα», μας έλεγε η Ρέιτσελ Ζορ, την οποία συναντήσαμε στη Βενετία. Ο συνάδελφός της Γιουβάλ Αμπραχάμ τη διακόπτει για να μας επισημάνει μια καινούργια ανάρτηση του Ελον Μασκ, ο οποίος παραλληλίζει το παρατεταμένο χειροκρότημα στη Sala Grande με την υποχρεωτική αποθέωση που λάμβανε στις ομιλίες του ο Στάλιν.

Στο «NAZA» βλέπουμε 24 αναλυτές δεδομένων και στελέχη του ισραηλινού στρατού να μιλούν –υπό καθεστώς πλήρους ανωνυμίας– σχετικά με τα εξελιγμένα συστήματα εντοπισμού στόχων, τα οποία συντελούν άμεσα στην εξολόθρευση αμάχων στη Γάζα, με τη συνδρομή (και) της τεχνητής νοημοσύνης. Στις περισσότερες περιπτώσεις, οι συνεντευξιαζόμενοι περιγράφουν με αρκετή ψυχρότητα, έως και υπερηφάνεια, πώς η δουλειά τους έχει ως αποτέλεσμα τη στόχευση μελών της Χαμάς, παρόλο που αυτό συνεπάγεται παράπλευρες απώλειες (εκεί παραπέμπει το ακρωνύμιο «ΝΑΖΑ») δεκάδων ή και εκατοντάδων αθώων ανθρώπων κάθε φορά. «Νομίζω πως δεν εννοούν ότι είναι ακριβώς υπερήφανοι για τους σκοτωμούς. Οι περισσότεροι από αυτούς υπηρετούν σε πολύ μυστικές μονάδες, δεν μπορούν να μιλήσουν για αυτά τα πράγματα ούτε στους φίλους και στις οικογένειές τους. Οπότε όταν κάποιος έρχεται και σε ρωτάει σχετικά, υπό καθεστώς ανωνυμίας, νιώθεις αυτή την αλλόκοτη επιθυμία να μιλήσεις, να δείξεις ότι ξέρεις, ίσως να εντυπωσιάσεις και λίγο. […] Αν είσαι ένα γρανάζι στη μηχανή, μπορεί να το κάνεις απλώς και για επαγγελματική επιτυχία. Είναι παράξενο, αλλά καμιά φορά έτσι λειτουργεί. Και δεν το λέω ως δικαιολογία. Αυτό σημαίνει ότι σκέφτεσαι την επαγγελματική επιτυχία δολοφονώντας ανθρώπους. Ούτως ή άλλως, το φιλμ δεν επικεντρώνεται τόσο στο γιατί όσο στο τι κάνουν», εξηγεί ο Γιουβάλ Αμπραχάμ.

Η «τελετουργία»

Οι συνεντεύξεις με τους συμμετέχοντες διεξάγονται τη νύχτα στις ταράτσες του Τελ Αβίβ, με τη ζωή της πόλης να κυλάει γύρω πρακτικά αδιατάρακτη. «Ο βασικός λόγος που το κάναμε αυτό είναι ότι το Τελ Αβίβ απέχει μόλις 60 χιλιόμετρα από τη Γάζα. Η ζωή εκεί όντως συνεχίζεται περίπου ως συνήθως, όμως τα κεντρικά του ισραηλινού στρατού βρίσκονται στην καρδιά της πόλης. Επίσης αρκετοί από αυτούς τους αξιωματικούς πληροφοριών προέρχονται από την ελίτ της ισραηλινής κοινωνίας, θεωρούν τους εαυτούς τους φιλελεύθερους και μένουν στο Τελ Αβίβ. Επιπλέον, ήταν ενδιαφέρον να δει κάποιος αυτή την τελετουργία των 8 μ.μ., όταν όλοι στο Ισραήλ παρακολουθούν ειδήσεις, παρατηρώντας τη γλώσσα που χρησιμοποιούν τα δημοφιλή μίντια μιλώντας, λ.χ., για 2.000 “τρομοκρατικές επιθέσεις” και να τη συγκρίνει με όσα αναφέρουν οι στρατιωτικοί στις συνεντεύξεις μας», υπογραμμίζει η Ρέιτσελ Ζορ.

Το ντοκιμαντέρ φέρει τη σφραγίδα αξιοπιστίας του βρετανικού Guardian, που είναι και συμπαραγωγός, ωστόσο ήταν ο Αμπραχάμ εκείνος που διεξήγαγε όλες τις συνεντεύξεις στο ημίφως της ταράτσας. Εχει ενδιαφέρον πώς ένιωσε ακούγοντας τους συγκεκριμένους συμπατριώτες του. «Θυμάμαι ότι μετά τις πρώτες συζητήσεις πήγαινα στο αυτοκίνητο και αναρωτιόμουν: “Τι άκουσα μόλις;”. Εχει να κάνει και με τη γλώσσα· ο τρόπος που μιλούν μοιάζει τόσο αποκομμένος από όσα συμβαίνουν στο πεδίο. Επιστρέφεις δηλαδή στο σπίτι και βλέπεις, για παράδειγμα, εικόνες από ένα βομβαρδισμένο σχολείο, με ένα τετράχρονο κορίτσι γεμάτο εγκαύματα και τους γονείς του νεκρούς. Πηγαίνεις σε μια καφετέρια ή προχωράς στον δρόμο και ξέρεις ότι εκεί υπάρχουν άνθρωποι που συνέβαλαν σε κάτι τέτοιο. Το βλέμμα μου πια, καθώς περπατώ στο Τελ Αβίβ, δεν είναι ουδέτερο. Σκέφτομαι διαρκώς ότι εδώ υπάρχει ένα έγκλημα στη μέση κάθε δρόμου, κάθε καφέ».

Η φανερή αποστασιοποίηση κάποιων από τους ομιλητές του ντοκιμαντέρ είναι εν μέρει κατανοητή, αφού ο πόλεμος για εκείνους διεξάγεται πρακτικά μέσα από μια οθόνη υπολογιστή. «Νομίζω ότι η απόσταση κάνει πιο “εύκολους” τους σκοτωμούς, ειδικά όταν εμπλέκεται και η ΑΙ, η οποία λαμβάνει κι εκείνη κάποιες αποφάσεις. Από την άλλη πλευρά, στο φιλμ αποκαλύπτεται ότι αρκετοί από τους αξιωματικούς πληροφοριών συνηθίζουν να χακάρουν τα τηλέφωνα μέσα στα διαμερίσματα και ακούν τους ανθρώπους ακριβώς πριν αυτοί βομβαρδιστούν. Ακούν δηλαδή έναν άνδρα που μιλάει στη σύζυγό του ή ακόμη και το κλάμα ενός μωρού. Μου φαίνεται ότι η απόσταση μεταξύ τους “μικραίνει”».

Δημιουργήθηκε όλο αυτό το μίσος και η περιφρόνηση προς την ανθρώπινη ύπαρξη του «άλλου» μόνον εξαιτίας των επιθέσεων της 7ης Οκτωβρίου; «Το τραύμα της 7ης Οκτωβρίου και η σφαγή των ομήρων σίγουρα έπαιξαν ρόλο. Προφανώς ήταν ένα συνταρακτικό γεγονός για τους Ισραηλινούς και για εμάς προσωπικά. Δεν νομίζω όμως ότι είναι η μόνη απάντηση. Ολο αυτό έχει χτιστεί μέσα από δεκαετίες κατοχής. Αυτά τα συστήματα που δείχνουμε στην ταινία δεν εφευρέθηκαν μετά την 7η Οκτωβρίου. Κάποιες βασικές πολιτικές προϋπήρχαν και ξέρουμε, π.χ., ότι το 2014 το Ισραήλ βομβάρδισε τη Γάζα σκοτώνοντας 512 παιδιά. […] Αυτό όμως συμβαίνει όταν κρατάς έναν ολόκληρο πληθυσμό υπό στρατιωτικό έλεγχο, δίχως δικαιώματα, βλέποντάς τον μόνο μέσα από το σκόπευτρο ενός όπλου, ενώ φαντάζεσαι ότι μια μέρα απλώς θα εξαφανιστεί. Τότε δημιουργείται ένα σύστημα που βλέπει αυτούς τους ανθρώπους ως αναλώσιμους και όταν έρθει η κατάλληλη στιγμή, με τη διεθνή νομιμοποίηση, την οργή, την ανάγκη για εκδίκηση, τότε επικρατούν οι ιδανικές συνθήκες για να διαπραχθούν αυτά τα εγκλήματα», απαντά ο Αμπραχάμ.

Αλλαγή

Οι δύο κινηματογραφιστές, μαζί με τους Παλαιστίνιους Βάσελ Αντρα και Χαμντάν Μπαλάλ, βραβεύτηκαν με Οσκαρ το 2024 για το ντοκιμαντέρ «No Other Land», με θέμα τους εποικισμούς στη Δυτική Οχθη. Οταν τους ρωτάμε αν χάνουν ποτέ το κουράγιο και την αποφασιστικότητά τους μπροστά στις αρνητικές εξελίξεις, παρά τη διεθνή πια κατακραυγή της γενοκτονίας στη Γάζα, η απάντησή τους είναι αρκετά ξεκάθαρη: «Μερικές φορές σκέφτομαι ότι η αλλαγή συμβαίνει υπερβολικά αργά. Υπάρχει πάντως αλλαγή· κυβερνήσεις τροποποιούν την πολιτική τους, παρόλο που στην Ευρώπη έχουμε κυβερνήσεις σαν της Ιταλίας, της Γερμανίας και της Ουγγαρίας, οι οποίες μπλοκάρουν συγκεκριμένες κυρώσεις κατά του Ισραήλ. Από την άλλη, στην Ιταλία δεν πρόκειται τόσο για θέμα Δεξιάς και Αριστεράς. Υπάρχουν άνθρωποι που ψήφισαν τη Μελόνι, αλλά διαφωνούν με αυτή την πολιτική της. Η Γερμανία αποτελεί μια άλλη μεγάλη πρόκληση. Πιστεύω πως η γερμανική κυβέρνηση αποτυγχάνει πλήρως σε ηθικό επίπεδο και το θεωρώ απαράδεκτο ότι το κάνουν όλο αυτό τιμώντας, υποτίθεται, την ευθύνη τους για το Ολοκαύτωμα. Κατά τη γνώμη μου επιτυγχάνουν ακριβώς το αντίθετο», καταλήγει ο Γιουβάλ Αμπραχάμ.