Το 1932 οι ναζί απαίτησαν να κλείσει η σχολή Bauhaus στο Ντεσάου. Σχεδόν έναν αιώνα αργότερα, στην ίδια πόλη, στο κρατίδιο Σαξονία – Ανχαλτ, η Ακροδεξιά επέστρεψε με μια συντριπτική νίκη (43,8%) στις πρόσφατες εκλογές και επιτίθεται στο Ιδρυμα Bauhaus Dessau και στις αρχές που αυτό πρεσβεύει, για να του υποδείξει ξανά τον «σωστό δρόμο». Το ακροδεξιό κόμμα Εναλλακτική για τη Γερμανία (AfD) αντιπαρατάσσει το #deutschdenken, «να σκεφτόμαστε γερμανικά», στο #moderndenken, «να σκεφτόμαστε μοντέρνα»: τον «πατριωτισμό» στον διεθνισμό. Η αρχιτεκτονική γίνεται ξανά πεδίο πολιτισμικής και πολιτικής σύγκρουσης.

Ο Κώστας Τσιαμπάος, αναπληρωτής καθηγητής ΕΜΠ στην Ιστορία και Θεωρία της Νεότερης και Σύγχρονης Αρχιτεκτονικής, αναφέρει ότι «η ακριβής φράση που χρησιμοποίησε η AfD για το Bauhaus ήταν “Irrweg der Moderne”, δηλαδή “ο λάθος δρόμος της νεωτερικότητας”. Για την AfD, ο λάθος δρόμος είναι εκείνος του διεθνισμού και των αξιών που αυτός προβάλλει: αυτό που είναι το κοινό και το κύριο, που επιχειρεί να ενώσει και να εκφράσει την εποχή του μέσα από την αλήθεια, τη διαφάνεια και την κοινωνική ενσωμάτωση».

Το Bauhaus, που ιδρύθηκε το 1919 στη Βαϊμάρη από τον Βάλτερ Γκρόπιους, υπήρξε μία από τις επιδραστικότερες σχολές του 20ού αιώνα, συνδέοντας τον μοντέρνο σχεδιασμό με μια νέα αντίληψη για την καθημερινή ζωή και την κοινωνία. Το 1925 μεταφέρθηκε στο Ντεσάου και ένα χρόνο αργότερα εγκαινιάστηκε το εμβληματικό κτίριο του Γκρόπιους, σήμερα μνημείο της UNESCO. «Το κίνημα Bauhaus παραμένει σημαντικό όχι μόνο για την αισθητική των κτιρίων ή των αντικειμένων του, αλλά γιατί είχε ένα ξεκάθαρο “γιατί”. Στόχος του ήταν να αξιοποιήσει τις δυνατότητες της εποχής του ώστε να αναβαθμίσει την ποιότητα ζωής της μεσαίας και της εργατικής τάξης. Είχε συγκεκριμένη κοινωνική αποστολή, που μπορούσε να προσαρμοστεί σε διαφορετικά κοινωνικά περιβάλλοντα, καθιστώντας το διαχρονικό και πανανθρώπινο. Ο αρχιτέκτονας Ιωάννης Δεσποτόπουλος το συνόψισε ως έναν τρόπο να βλέπεις, να κατανοείς και να δρας απέναντι στην πραγματικότητα, μια ερμηνεία που αντικατοπτρίζει ακριβώς τη σημασία του», αναφέρει ο Λουκάς Μπαρτατίλας, ιστορικός της Αρχιτεκτονικής, διδάκτωρ Bauhaus-Universität Weimar με ειδίκευση στο Bauhaus.

Και συμπληρώνει: «Η ιστορία του Bauhaus είναι άμεσα συνδεδεμένη με την άνοδο του εθνικοσοσιαλισμού. Κάθε φορά που η εθνικιστική και έπειτα η ναζιστική Δεξιά κέρδιζε έδαφος στις εκλογές, η σχολή αναγκαζόταν να μετακομίσει – από τη Βαϊμάρη στο Ντεσάου κι από εκεί στο Βερολίνο. Το Bauhaus χαρακτηρίστηκε “μη γερμανικό” και “εκφυλισμένο”, καθώς προέβαλλε μια άλλη αντίληψη για την τέχνη και τον κόσμο: ανοιχτή, κοσμοπολίτικη, διεθνή. Δάσκαλοι και σπουδαστές προέρχονταν, άλλωστε, από πολλές χώρες. Μετά το κλείσιμό της, αν και ορισμένοι συνεργάστηκαν με το καθεστώς, οι περισσότεροι έφυγαν, αναγκαστικά ή ηθελημένα, και δημιούργησαν σε Δύση, σοσιαλιστικό μπλοκ και στον λεγόμενο Τρίτο Κόσμο. Υπό την πίεση των εθνικοσοσιαλιστών, ήδη στην εξουσία το 1933, τα μέλη της σχολής επέλεξαν να την κλείσουν οριστικά αντί να προσαρμόσουν το πρόγραμμα σπουδών. Υπερασπίστηκαν έτσι την ελευθερία της έκφρασης, μια απόφαση-σταθμός για την ιστορία της τέχνης, που έθετε όμως ταυτόχρονα τις ζωές όλων τους σε άμεσο κίνδυνο».

«Η αξίωση του Bauhaus ότι οι βασικές αρχές της αρχιτεκτονικής είναι οικουμενικά εφαρμόσιμες στον σύγχρονο κόσμο και έχουν στόχο την “ενίσχυση” της συλλογικής ζωής του καθημερινού ανθρώπου, το κάνει διαρκώς επίκαιρο. Συνδέεται με τις προοδευτικές πολιτικές ατζέντες κάθε εποχής και αυτό ενοχλεί δεδηλωμένα την AfD», υπογραμμίζει ο Δημήτρης Μ. Μόσχος, ιστορικός, πολιτικός επιστήμων, διδάκτωρ Πολιτικής Ιστορίας της Αρχιτεκτονικής.

Οταν η αρχιτεκτονική γίνεται πεδίο πολιτικής αντιπαράθεσης

Με ποιους τρόπους εργαλειοποιείται όμως η αρχιτεκτονική από την άκρα Δεξιά; Αν και η αρχιτεκτονική αποδεικνύεται εξαιρετικά εύχρηστο πολιτικό εργαλείο μιας και μετατρέπει την ιδεολογία σε τόπο, δεν είναι εύκολη η ταύτιση μιας αρχιτεκτονικής μορφής με την Ακροδεξιά. Oπως επισημαίνει ο πολιτικός θεωρητικός Γιαν-Βέρνερ Μίλερ, υπάρχουν συγκεκριμένες πολιτικές του χώρου: αντιμοντερνισμός, εξιδανίκευση ενός επιλεγμένου παρελθόντος, ιστορικές ανακατασκευές. Η άκρα Δεξιά οικειοποιείται την αρχιτεκτονική κληρονομιά, κτίρια και μνημεία, δίνοντας υλική υπόσταση σε έννοιες όπως πατρίδα, εθνική συνέχεια και «ανήκειν». Πίσω τους διακρίνεται συχνά η αξίωση ότι το δομημένο περιβάλλον οφείλει να καθρεφτίζει μία και μόνη πολιτισμική ταυτότητα.

Ο Δημήτρης Μ. Μόσχος τονίζει: «Η “παραδοσιακή” Ακροδεξιά ταυτίζεται με μια μιλιταριστική αρχιτεκτονική, είτε ως φορέας συμβολισμών μεγαλείου είτε ως οργάνωση χώρων στρατιωτικής χρήσης, από μεγάλες λεωφόρους, μνημεία και πάρκα Αρεως μέχρι τον “λειτουργισμό” του στρατοπέδου και της γέφυρας Μπέλεϊ. Η νέα Ακροδεξιά, με έμφαση στη μετανάστευση και την “ασφάλεια στον δρόμο”, εστιάζει περισσότερο στην πόλη ως ολικά βιωμένη εμπειρία. Ωστόσο, την αντιμετωπίζει ως σύνολο αποτρεπτικών τεχνολογιών: κάμερες, τσιμεντένια μπλοκ, φυλάκια αστυνόμευσης κ.ά. Και στις δύο περιπτώσεις, απουσιάζει η αρχιτεκτονική ως φροντίδα για κοινωνικές και περιβαλλοντικές ανάγκες».

Η αρχιτεκτονική δεν βρέθηκε πρώτη φορά στη διακεκαυμένη ζώνη της πολιτικής. Η μνημειακότητα του Σπέερ στη ναζιστική Γερμανία σκηνοθέτησε την ισχύ του Ράιχ. Η φασιστική Ιταλία αξιοποίησε τον μοντερνισμό. Ο σταλινισμός εγκατέλειψε την πρωτοπορία του κονστρουκτιβισμού για μια μνημειακή κρατική αρχιτεκτονική. Στο Βερολίνο του Ψυχρού Πολέμου, η Stalinallee, η μνημειακή λεωφόρος του Ανατολικού Βερολίνου, και το Hansaviertel της Interbau 1957, έκφραση του διεθνούς μοντερνισμού στο Δυτικό Βερολίνο, στάθηκαν αντικριστά ως δύο χτισμένα πολιτικά μανιφέστα: δύο ανταγωνιστικές εκδοχές για το πώς θα έπρεπε να κατοικείται και να συμβολίζεται η μεταπολεμική πόλη.

Και η ιστορία συνεχίζεται, υπογραμμίζει ο Κ. Τσιαμπάος. «Την ίδια εποχή που η AfD ανέπτυσσε τη ρητορική ενάντια στο Ιδρυμα Bauhaus, στις ΗΠΑ υπογραφόταν το προεδρικό διάταγμα 14344 με τίτλο “Making Federal Architecture Beautiful Again”, σύμφωνα με το οποίο επιβαλλόταν σε όλα τα σημαντικά ομοσπονδιακά δημόσια κτίρια να μην ακολουθούν τη μοντέρνα αρχιτεκτονική γλώσσα ούτε ορισμένα από τα αρχιτεκτονικά ρεύματα του μεταμοντερνισμού, όπως η λεγόμενη “αποδόμηση”», καθιστώντας την κλασική και παραδοσιακή αρχιτεκτονική προτιμώμενη.

Μετά την ανάδειξη της AfD σε πρώτη πολιτική δύναμη στη Σαξονία-Ανχαλτ, τι μπορεί να σημαίνει αυτό για τη χρηματοδότηση του Ιδρύματος Bauhaus Dessau, τη θεσμική αυτονομία του και τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύεται η κληρονομιά του; Η Μπάρμπαρα Στάινερ, διευθύντρια του Ιδρύματος Bauhaus Dessau, δηλώνει στην «Κ» ότι υπάρχει ο κίνδυνος η έννοια του πολιτισμού να περιοριστεί δραστικά. «Για εμάς αυτό θα σήμαινε ότι η προώθηση της διεθνούς κληρονομιάς του Bauhaus θα γινόταν πολύ πιο δύσκολη, γεγονός που θα έπληττε την παγκόσμια επιρροή του. Θα πρέπει να αναμένουμε ότι τα οικονομικά περιθώρια δράσης μας θα περιοριστούν σημαντικά και θα υπάρξουν άμεσες παρεμβάσεις στο ίδιο το περιεχόμενο του έργου μας. Δυστυχώς, η εμπειρία δείχνει ότι, σε τέτοιες συνθήκες, ο πολιτικός έλεγχος επιβάλλεται πολύ γρήγορα μέσω της κατανομής της χρηματοδότησης και της στρατηγικής τοποθέτησης προσώπων σε επιτροπές και διοικητικά όργανα». Ο Δ. Μόσχος δεν θεωρεί ότι η αυτονομία του Ιδρύματος Bauhaus Dessau απειλείται άμεσα, λόγω των ομοσπονδιακών και ευρωπαϊκών θεσμικών αντιβάρων. «Ωστόσο, είναι πιθανό να σταματήσει η τοπική χρηματοδότηση, όπως και ο συμβουλευτικός ρόλος του σε ζητήματα βιωσιμότητας και κυκλικής οικονομίας».

Οταν η αρχιτεκτονική γίνεται πολιτικό πεδίο αντιπαράθεσης, η εξουσία αποφασίζει τι χρηματοδοτείται, ποια Ιστορία θεωρείται άξια μνήμης, ποιο παρελθόν ανακατασκευάζεται και ποια εικόνα της κοινωνίας γίνεται ορατή στον δημόσιο χώρο. Το Bauhaus εξακολουθεί να «φοβίζει» όχι επειδή κληροδότησε ένα μοντέρνο λεξιλόγιο, αλλά επειδή υπερασπίστηκε την ιδέα μιας αρχιτεκτονικής που υπηρετεί την κοινωνία.