Γράφει η Μαρία Τοπαλη

Την κωμική πλευρά της σχέσης του Λόρκα με την Ελλάδα αποδίδει ένα αλιευμένο από το blog του Αντώνη Μποσκοΐτη ανέκδοτο: Ο Γιώργος Ζαμπέτας ρώτησε κάποτε έναν μουσικό: «Ρε συ, ο Μητσιάς απ’ τα Δουμπιά της Χαλκιδικής δεν είναι;». «Ναι», του απάντησαν. «Τότε πώς διάολο λούζεται η αγάπη του στον Γουαδαλκιβίρ;». Ο καυστικός λαϊκός καλλιτέχνης αναφερόταν στο γνωστό τραγούδι σε στίχους Λόρκα, απόδοση Λευτέρη Παπαδόπουλου και μουσική Χρήστου Λεοντή, που τραγουδισμένο από τον Μανώλη Μητσιά κυκλοφόρησε στο ηρωικό κλίμα της Μεταπολίτευσης, το 1974.

Προσωπικά «γνώρισα» τον Λόρκα από ένα δίσκο του Γιώργου Νταλάρα επί χούντας, το 1971. Σε μουσική Καλδάρα και στίχους Πυθαγόρα(!) ο δημοφιλής ερμηνευτής θα θρηνεί για πάντα στα παιδικά μου αυτιά «τον γελαστό τον ποιητή – γιατί τον σκότωσαν, γιατί», απομιμούμενος, σε δραματικό τόνο, το ύφος του ισπανικού δημοτικού τραγουδιού («Ο θάνατος του ποιητή») με τα ατελείωτα ανεβοκατεβάσματα των φωνηέντων. Πριν αποχαιρετήσουμε τη δεκαετία του ’70, το ποίημα του Νίκου Καββαδία με τίτλο το όνομα του Λόρκα έγινε τεράστια, αειθαλής επιτυχία από τον Θάνο Μικρούτσικο και τον Γιάννη Κούτρα: «Ανέμισες για μια στιγμή το μπολερό…». Ας πάρουμε, όμως, την ιστορία από την αρχή.

Αγροτική ζωή και παράδοση

Στο λήμμα «Λόρκα» ο κατάλογος της Εθνικής Βιβλιοθήκης εμφανίζει 218 εγγραφές ενώ η biblionet δίνει 105 αποτελέσματα. Θρύλοι των ελληνικών γραμμάτων και τεχνών καταπιάστηκαν μαζί του, ανάμεσά τους ο Ελύτης, ο Κουν, ο Χατζιδάκις, ο Θεοδωράκης, ο Ξαρχάκος, η Παξινού, ο Τσαρούχης· πάνω απ’ όλους, βέβαια, ο Γκάτσος. Γεννημένος το 1898 στο χωριό Φουέντε Βακέρος, κοντά στη Γρανάδα, ο Λόρκα συνδέθηκε με την καλλιτεχνική πρωτοπορία στην Ισπανία και με μορφές όπως οι Νταλί και Μπουνιουέλ. Επηρεάστηκε από τον υπερρεαλισμό, αλλά η αγροτική ζωή και η λαϊκή παράδοση στάθηκαν κομβικά θέματα του έργου του. Με το ξέσπασμα του Ισπανικού Εμφυλίου ο ποιητής, που δεν έκρυβε ούτε τις αριστερές πολιτικές ιδέες του ούτε την ομοφυλοφιλία του, έγινε στόχος των φρανκιστών· τον δολοφόνησαν το πρωί της 19ης Αυγούστου 1936 στη Γρανάδα. Το σώμα του δεν βρέθηκε ποτέ. Οι Ελληνες τον οικειοποιηθήκαμε με τέτοια ένταση, διάρκεια και ποικιλία, που σχεδόν ξεχνάει κανείς πως είναι ξένος.

Η συγγραφέας, στιχουργός και μεταφράστρια –μεταξύ άλλων και του Λόρκα– Αγαθή Δημητρούκα (γενν. 1958), σύντροφος του Γκάτσου μέχρι τον θάνατό του, υποστηρίζει ότι η ενσωμάτωση του Λόρκα στην Ελλάδα έγινε με τέτοια φυσικότητα χάρη στον Γκάτσο και τον «Ματωμένο γάμο», που ο Γκάτσος άρχισε να μεταφράζει το 1943. «Αλλά γιατί έβαλε όλη αυτή τη “δική του δύναμη” μέσα στον Λόρκα;» διερωτάται η Δημητρούκα. Και απαντά: «Πηγαίνοντας στο χωριό του με το τρένο, το 1936, διαβάζει στην εφημερίδα ότι σκότωσαν έναν ποιητή στη Γρανάδα. Μέχρι την άνοδο του Χίτλερ μάθαινε γερμανικά, στραμμένος προς τους Γερμανούς ρομαντικούς». Αναζήτησε κατόπιν τις μεσογειακές του ρίζες. Στράφηκε στον Λόρκα, όπου «αναγνώρισε τη μεσογειακή ψυχή». Για να τον μεταφράσει «ανατρέχει σε ρυθμούς του ελληνικού δημοτικού τραγουδιού». Η μετάφραση του «Ματωμένου γάμου» οδηγεί στην παράσταση-θρύλο του 1948· συμπράττουν Γκάτσος, Κουν, Τσαρούχης, Χατζιδάκις. Ακολουθεί έκρηξη παραστάσεων, μελοποιήσεων, μεταφράσεων, ποιητικών συνομιλιών· μέχρι σήμερα, καλά κρατεί.

Από τις σημαντικότερες Ελληνίδες ηθοποιούς, η Ρένη Πιττακή (γενν. 1945), ιερό τέρας του Θεάτρου Τέχνης, έπαιξε τη «Γέρμα» το 1992/3 (σκηνοθεσία Μίμη Κουγιουμτζή, μετάφραση Τζένης Μαστοράκη). Αποδίδει την ιδιαίτερη οικειότητα με τον Λόρκα στην ιστορία: «Υπήρχε το κοινό τραύμα της ήττας, μετά τον Εμφύλιο. Ηταν ο δολοφονημένος ποιητής», μας λέει. Στη «Γέρμα», ωστόσο, «χάρη στη μετάφραση της Μαστοράκη και τα λιτά σκηνικά του Φωτόπουλου –ένα ξερό τοπίο με ένα τεράστιο φεγγάρι– ο Λόρκα έφυγε από το φολκλόρ», στο οποίο τον είχαν τοποθετήσει παλαιότερες μεταφράσεις. «Φάνηκε ότι είναι μια τραγωδία, η στέρηση της γης από την καρποφορία, όχι μια μεμονωμένη αγρότισσα».

Αρχείο Εγγονόπουλου

Ο Λόρκα υπήρξε «πυρηνικός για τον ελληνικό μετα-πόλεμο», σύμφωνα με την ποιήτρια, πανεπιστημιακό και κύρια ερευνήτρια στο αρχείο Νίκου Εγγονόπουλου Ελισάβετ Αρσενίου, που μελέτησε ειδικά για την «Κ» τη σχέση Λόρκα – Εγγονόπουλου. Το διάσημο ποίημα του τελευταίου για τον Λόρκα ανήκει στη σχολική ύλη της Β΄ Λυκείου. Το ποίημα περιελήφθη στη συλλογή «Εν ανθηρώ Ελληνι λόγω» το 1957.

Το 1955 έχει κυκλοφορήσει το βιβλίο «Poétique de la danse. D’Euripide à Lorca» του Ζαν-Κλαράνς Λαμπέρ, εικονογραφημένο από τον χαράκτη Στάνλεϊ-Γουίλιαμ Χέιτερ, επαναφέροντας διεθνώς τον Λόρκα στο προσκήνιο, συνδυασμένο με τον χορό, τη ζωγραφική, τον υπερρεαλισμό, τον Ισπανικό Εμφύλιο· βρίσκεται στη βιβλιοθήκη του Εγγονόπουλου! «Την ίδια εποχή», συμπληρώνει η Αρσενίου, «αναζωπυρώνεται και το δημοσιογραφικό ενδιαφέρον για τις συνθήκες θανάτου του Λόρκα». «Μην ξεχνάμε», τονίζει, «ότι το έργο του είχε απαγορευθεί στην Ισπανία του Φράνκο μέχρι το 1953 και κατόπιν εμφανίζεται λογοκριμένο. Ο θάνατός του παραμένει, τότε ακόμα, σκοτεινός!». Η Ισπανία μπαίνει στον ΟΗΕ το 1955 και ενσωματώνεται στο ψυχροπολεμικό μπλοκ των ΗΠΑ. Παρόμοια επιχειρείται να ενσωματωθεί και ο Λόρκα ως ένας καθεστωτικός ποιητής που, τάχα, δεν δολοφονήθηκε από τους φρανκιστές, αλλά από εραστή του. Ο Εγγονόπουλος τοποθετείται με το ποίημα αυτό στη σχετική διεθνή συζήτηση. Η Αρσενίου θεωρεί ότι ο Εγγονόπουλος ταυτίζεται, πιθανότατα, με τον Ισπανό, γιατί δέχτηκε και ο ίδιος τρομερή επίθεση όταν εξέδωσε το πρώτο του βιβλίο, το 1938. Να, λοιπόν, άλλη μία –πρώιμα αυτονομημένη από τα «φολκλόρ» συμφραζόμενα– συνομιλία με τον Λόρκα διά χειρός του πρωτοπόρου Εγγονόπουλου. Εκκρεμεί άραγε μια πιο σύγχρονη ανάγνωσή του; Η ηθοποιός και σκηνοθέτις Μαρία Πρωτόπαππα (γενν. 1971), που ανέβασε πρόσφατα (Δεκέμβριος 2025) τη «Γέρμα», παραδέχεται: «Ολοι νιώθουμε την εκκρεμότητα, αλλά δεν μιλάμε από σεβασμό στον Γκάτσο, τη Μαστοράκη – που και αυτή έχει “πατήσει” πάνω στον Γκάτσο». Οταν καταπιαστεί κανείς μαζί του, ο Λόρκα αποδεικνύεται «πολύπλοκος και ανεξιχνίαστος». «Τα παλιρροϊκά κύματα του Ισπανικού Εμφυλίου χτύπησαν στα Βαλκάνια με χρονοκαθυστέρηση και οι διανοούμενοί μας τον έφεραν λίγο στα δικά μας μέτρα», υποστηρίζει. Μνημονεύει σημείωμα του Τσαρούχη για τη διάσημη παράσταση του «Ματωμένου γάμου» το 1948, όπου υποδεικνύεται να θυμίζουν οι γυναίκες τις γιαγιάδες στη Σαντορίνη! «Υπάρχει, ωστόσο, το σκοτεινό στοιχείο του Καθολικισμού, που σε εμάς δεν είναι οικείο», λέει. Ο Λόρκα συνομιλεί με τους σουρεαλιστές ανά την Ευρώπη σε σχέση με τον Ευρωπαϊκό Διαφωτισμό, τη Γαλλική Επανάσταση. «Γι’ αυτό, ενώ μοιάζει οικείος, δεν είναι».

Η Αριστερά

Δύο νεότατοι ποιητές, ο Χρήστος Σιορίκης και ο Ενο Αγκόλλι, έρχονται στα λόγια της Πρωτόπαππα. Στην πρώτη του ποιητική συλλογή, που εξέδωσε σε ηλικία 21 ετών, αποσπώντας το βραβείο «Γιάννη Βαρβέρη», ο αλβανικής καταγωγής Ενο Αγκόλλι (γενν. 1994) συνομιλεί ρητά με τους πασίγνωστους στίχους του Λόρκα από τον «Θρήνο για τον Ιγνάτιο Σάντσεθ Μεχίας».

Από τις ΗΠΑ, όπου σταδιοδρομεί στη φιλοσοφία, ο Αγκόλλι μάς λέει: «Στην Ελλάδα ο Λόρκα έγινε γνωστός κυρίως για λόγους που σχετίζονται με την Αριστερά. Εχει την αίγλη του Ισπανικού Εμφυλίου, έχει ηρωοποιηθεί κάπως. Αλλά τουλάχιστον εγώ δεν τον προσεγγίζω καθόλου έτσι. Νομίζω μάλιστα ότι η πρώτη φορά που άκουσα το όνομά του ήταν στο “Κωνσταντίνου και Ελένης”! Διάβασα στην εφηβεία τον “Ματωμένο γάμο”, που μου άρεσε πάρα πολύ μολονότι τα θέματα δεν βοηθούσαν να σχετισθεί ένας έφηβος. Στα 17 διαβάζω τον “Θρήνο” (στα ισπανικά που έχω αρχίσει να μαθαίνω) και γράφω αυτό το ποίημα, ενσωματώνοντας τους διάσημους στίχους. Ο βασικός λόγος που επανήλθα ήταν ότι ήταν ομοφυλόφιλος. Mε ενδιέφερε για προσωπικούς λόγους. Ηταν και μια απογοήτευση, γιατί δεν έχει εμφανώς ομοφυλόφιλους ήρωες, αλλά στο συγκεκριμένο κείμενο υπάρχει έντονο το ομοερωτικό στοιχείο. Οι ήρωές του είναι ακόμη “μέσα στην ντουλάπα”. Βλέπεις όμως τη δεσμευμένη επιθυμία, που παραμένει μέσα στην ντουλάπα αλλά εκρήγνυται από εκεί. Εκείνη την εποχή έψαχνα γκέι συγγραφείς όχι τόσο για να ταυτιστώ, όσο για να δω ότι υπήρχε μια αισθητική διάσταση στην ομοερωτική επιθυμία, ότι μπορεί να είναι κάτι ωραίο, για το οποίο μπορεί κάποιος να γράψει ή να μιλήσει πιο ξεκάθαρα».

Ο ποιητής, μεταφραστής και δάσκαλος των ισπανικών Χρήστος Σιορίκης (γενν. 1989) γοητεύεται επίσης από την κρυμμένη σκοτεινιά που, κατ’ αυτόν, συμπυκνώνεται στον στίχο «η σκοτεινή σιωπή του μετώπου σου» (από το «Μικρό βιεννέζικο βαλς»). Αν και οι συνθέτες της μουσικής «μας έπεισαν», όπως λέει, «ότι είναι δικός μας, υπήρχε κι άλλος Λόρκα, όπως φάνηκε στα “Σονέτα του σκοτεινού έρωτα” ή στo μοναδικό κινηματογραφικό του σενάριο, το “Viaje a la luna”, που έγινε ταινία μόλις το 1998». Εκεί, λέει ο Σιορίκης, αναδεικνύεται «το άγριο, αποσπασματικό κομμάτι που έχει ο σύγχρονος κόσμος». Και καταλήγει: «Δεν είναι πια ο καβαλάρης από την Κόρδοβα, είναι τα λασπόνερα στις μεγαλουπόλεις». Ο Λόρκα, όπως κάθε μεγάλος ποιητής, «δεν μπορεί να περιοριστεί σε συγκεκριμένη γενιά και σε συγκεκριμένη πολιτική κατάσταση».

Ο απόηχος ενός εγκλήματος και ο έρωτας

Νίκος Εγγονόπουλος
Ποιήματα
Ικαρος, 1999

«Νέα περί του θανάτου του Ισπανού ποιητού Φεντερίκο Γκαρθία Λόρκα στις 19 Αυγούστου του 1936 μέσα στο χαντάκι του Καμίνο ντε λα Φουέντε»

…una acción vil y disgraciado
Η Τέχνη κι η ποίηση δεν μας βοηθούν να ζήσουμε:
η τέχνη και η ποίησις μας βοηθούνε
να πεθάνουμε

περιφρόνησις απόλυτη
αρμόζει
σ’ όλους αυτούς τους θόρυβους
τις έρευνες
τα σχόλια επί σχολίων
που κάθε τόσο ξεφουρνίζουν
αργόσχολοι και ματαιόδοξοι γραφιάδες
γύρω από τις μυστηριώδικες κι αισχρές συνθήκες
της εκτελέσεως του κακορίζικου του Λόρκα
υπό των φασιστών

μα επί τέλους! πια ο καθείς γνωρίζει πως
από καιρό τώρα
–και προ παντός στα χρόνια τα δικά μας τα σακάτικα–
είθισται
να δολοφονούν
τους ποιητάς

Ενο Αγκόλλι

Συλλογή «Ποιητικό αίτιο»
Εντευκτήριο, 2015

«A las cinco de la tarde»

Κάθε μέρα στις πέντε είχαμε συμφωνήσει να κάνουμε έρωτα.
Αλλά οι άνθρωποι είναι απρόβλεπτοι.
Μου πέθανε.
Μπορεί να πέθανα κι εγώ – οι γιατροί δεν ήταν σίγουροι.

Κάθε μέρα στις πέντε έχω να θυμάμαι: είναι το χαπάκι μου καθημερινής ηδονής.
Κάθε μέρα στις πέντε μιλάω μαζί του κι αγαπιόμαστε α λα καρτ.

Να, σήμερα ήταν πάλι –αυτός ή η ανάμνησή του δε με νοιάζει–
εδώ κοντά και τραβιόταν με ρομαντικούρες να με κουτουπώσει.

Στις πέντε του δίνομαι χωρίς καμιά αντίρρηση και στις πέντε πάντα το μετανιώνω.
Κάνω το ίδιο λάθος πάντα στις πέντε.
Στις πέντε το απόγευμα έχω μιαν αναλαμπή και τον αγαπώ.

Μετά μου περνά. Αλλάζει το λεπτό, ο Λόρκα τελειώνει.
Στις πέντε το απόγευμα δεν ξέρω ποιος είναι ζωντανός.