Tο νερό που για αιώνες λειτουργούσε ως το «αποθεματικό ασφαλείας» του πλανήτη, αρχίζει να λιγοστεύει. Ποτάμια, υπόγεια ύδατα, λίμνες, χιόνι και παγετώνες συνθέτουν έναν φυσικό ταμιευτήρα, που μπορεί να απορροφά τους κραδασμούς μιας ξηρής χρονιάς. Μόνο που τα τελευταία χρόνια, αυτός ο ταμιευτήρας δείχνει να αδειάζει σταθερά.

Το 2025 ήταν μία από τις πιο ξηρές χρονιές για τα ποτάμια του πλανήτη εδώ και 35 χρόνια, σύμφωνα με τη νέα έκθεση για την Κατάσταση των Παγκόσμιων Υδάτινων Πόρων 2025 του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού (WMO). Και πίσω από αυτή τη διαπίστωση κρύβεται μια πολύ μεγαλύτερη αλλαγή: ο κύκλος του νερού γίνεται ολοένα και πιο ασταθής, μεταπηδώντας από την ξηρασία στις καταρρακτώδεις βροχές και από τα ποτάμια που στερεύουν στις καταστροφικές πλημμύρες.

Ανάλυση του Guardian αποτυπώνει το μέγεθος της πίεσης: το παγκόσμιο «απόθεμα» γλυκού νερού στη στεριά – στο οποίο περιλαμβάνονται υπόγεια ύδατα, λίμνες, ποτάμια, υγρασία του εδάφους, νερό στη βλάστηση, χιόνι και πάγος – βρέθηκε το 2025 κατά 42% κάτω από τα φυσιολογικά επίπεδα.

Μόνο ένα στα τρία ποτάμια σε φυσιολογικά επίπεδα

Η εικόνα των ποταμών είναι ίσως η πιο χαρακτηριστική. Το 2025 μόλις περίπου το ένα τρίτο των ποταμών του κόσμου είχε ροές που θεωρούνται φυσιολογικές. Στο 36% της έκτασης των παγκόσμιων λεκανών απορροής, οι ροές ήταν χαμηλότερες ή πολύ χαμηλότερες από το φυσιολογικό, ενώ στο 21% καταγράφηκαν υψηλότερες ή πολύ υψηλότερες τιμές. Τα στοιχεία προέκυψαν από προσομοιώσεις 13 παγκόσμιων υδρολογικών μοντέλων, οι οποίες βασίστηκαν σε παρατηρούμενα μετεωρολογικά δεδομένα.

Δεν πρόκειται, όμως, μόνο για μία κακή χρονιά. Για έβδομη συνεχόμενη χρονιά, οι λεκάνες απορροής ποταμών με φυσιολογικές συνθήκες παρέμειναν σαφής μειοψηφία. Το ποσοστό τους τα τελευταία χρόνια κυμαίνεται μεταξύ 34% και 38%, όταν την περίοδο αναφοράς 1991-2020 ο μέσος όρος ήταν 46%.

Από το 2021 έως το 2025, επαναλαμβανόμενες χαμηλές ροές καταγράφηκαν σε μεγάλες περιοχές του Αμαζονίου και της λεκάνης του Λα Πλάτα, στη Βόρεια Αμερική, στην κεντρική και ανατολική Αφρική, στην κεντρική Ασία και στη Μέση Ανατολή.

Το «ταμιευτήριο» του πλανήτη αδειάζει

Η εικόνα γίνεται ακόμη πιο ανησυχητική όταν η ματιά μεταφέρεται κάτω από την επιφάνεια. Η χερσαία αποθήκευση νερού, δηλαδή το νερό που αποθηκεύεται στη στεριά και στο υπέδαφος, εμφανίζει πτωτική τάση ήδη από τα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας.

Η γενική γραμματέας του Παγκόσμιου Μετεωρολογικού Οργανισμού, Σελέστ Σάουλο, παρομοιάζει αυτά τα αποθέματα με έναν τραπεζικό λογαριασμό ασφαλείας: τα υπόγεια ύδατα, οι παγετώνες και το εποχικό χιόνι συσσωρεύονται επί χρόνια και μπορούν να λειτουργούν ως «μαξιλάρι» όταν μια περιοχή αντιμετωπίζει ξηρασία.

Το πρόβλημα είναι ότι πλέον, όπως προειδοποιεί, «εξαντλούμε αυτόν τον λογαριασμό». Η πτωτική τάση στην αποθήκευση νερού στη στεριά είναι ορατή ήδη από την περίοδο 2014-2016 και πλέον αποτελεί ένα επίμονο σήμα που διαρκεί περίπου μία δεκαετία.

Ακόμη και τα υπόγεια ύδατα δείχνουν την ίδια πίεση. Σχεδόν δύο στα τρία πηγάδια που παρακολουθούνται παγκοσμίως κατέγραψαν το 2025 συνθήκες εκτός των ιστορικών φυσιολογικών ορίων. Και, αντί να εμφανίζεται ανάκαμψη σε σχέση με το 2024, η ισορροπία μετακινήθηκε ακόμη περισσότερο προς το έλλειμμα.

Οι παγετώνες χάνουν το νερό που χρειάζεται το μέλλον

Την ίδια στιγμή συρρικνώνεται μία ακόμη από τις σημαντικότερες φυσικές «δεξαμενές» γλυκού νερού της Γης: οι παγετώνες. Το 2025 ήταν η τέταρτη συνεχόμενη χρονιά κατά την οποία όλες οι μεγάλες παγετωνικές περιοχές του πλανήτη έχασαν μάζα. Μόνο μέσα στη χρονιά χάθηκαν περίπου 400 γιγατόνοι πάγου, ποσότητα που αντιστοιχεί σε άνοδο περίπου 1,1 χιλιοστού της παγκόσμιας στάθμης της θάλασσας.

Σε βάθος τριετίας, από το 2023 έως το 2025, η συνολική απώλεια των παγετώνων έφτασε τους 1.400 γιγατόνους νερού. Ο WMO υπολογίζει ότι πρόκειται για ποσότητα ικανή να γεμίσει περίπου 560 εκατομμύρια πισίνες ολυμπιακών διαστάσεων και αντίστοιχη περίπου με το ένα τρίτο της ετήσιας άντλησης γλυκού νερού παγκοσμίως.

Η απώλεια αυτή έχει δύο όψεις: βραχυπρόθεσμα, η έντονη τήξη μπορεί να αυξήσει τον κίνδυνο πλημμυρών. Μακροπρόθεσμα, όμως, σημαίνει ότι εξαφανίζεται σταδιακά νερό στο οποίο βασίζονται ποτάμια και ολόκληρες κοινωνίες κατά τις ξηρές περιόδους.

Από την ξηρασία στην πλημμύρα

Η κλιματική κρίση δεν μεταφράζεται απλώς σε «λιγότερο νερό». Δημιουργεί έναν πολύ πιο ασταθή υδρολογικό κύκλο. Μια θερμότερη ατμόσφαιρα μπορεί να συγκρατεί περισσότερη υγρασία, ευνοώντας εντονότερες βροχοπτώσεις, ενώ παράλληλα οι υψηλότερες θερμοκρασίες αυξάνουν την εξάτμιση και επιταχύνουν την ξήρανση των εδαφών. Το αποτέλεσμα είναι περιοχές που μπορούν να μετακινηθούν σε σχετικά σύντομο διάστημα από την παρατεταμένη ξηρασία σε ακραίες βροχές και πλημμύρες.

Και τα τελευταία πέντε χρόνια, οι εθνικές μετεωρολογικές και υδρολογικές υπηρεσίες κατέγραψαν κάθε χρόνο κάπου στον κόσμο πλημμύρες και ξηρασίες που έσπασαν ρεκόρ. Σε ορισμένες περιοχές, επισημαίνει ο WMO, το ένα ακραίο φαινόμενο ακολουθεί το άλλο πριν οι κοινωνίες και τα οικοσυστήματα προλάβουν να ανακάμψουν.

Το κόστος δεν μοιράζεται ισότιμα. Κατά την τελευταία πενταετία, η Ασία και η Αφρική συγκέντρωσαν μαζί τουλάχιστον τα μισά από όλα τα καταγεγραμμένα ακραία φαινόμενα που σχετίζονται με το νερό και περισσότερο από το 80% των αναφερόμενων θανάτων που συνδέθηκαν με αυτά. Την ίδια στιγμή, είναι και οι δύο περιοχές όπου εξακολουθούν να υπάρχουν σημαντικά κενά στις υδρολογικές παρατηρήσεις.

Οταν ένα ποτάμι στερεύει, το πρόβλημα δεν μένει στο ποτάμι

Οι συνέπειες ξεπερνούν κατά πολύ τα ίδια τα οικοσυστήματα. Τα εξαιρετικά χαμηλά νερά του Δούναβη το καλοκαίρι δημιούργησαν σοβαρά προβλήματα στην παραγωγή ενέργειας στην Ουγγαρία και τη Ρουμανία, καθώς πυρηνικοί αντιδραστήρες εξαρτώνται από το νερό του ποταμού για την ψύξη τους. Στις ΗΠΑ, ο Μισισιπής – πηγή νερού για δεκάδες περιοχές – βρίσκεται αντιμέτωπος ταυτόχρονα με ξηρασίες, ρύπανση και εισχώρηση αλμυρού νερού, ενώ μεγάλοι αφρικανικοί ποταμοί, όπως ο Νείλος, ο Νίγηρας και ο Ζαμβέζης, πιέζονται από τον συνδυασμό ξηρασίας και ρύπανσης.

Το νερό ενός ποταμού, υπενθυμίζει ο WMO, δεν γνωρίζει σύνορα. Αυτό που συμβαίνει σε έναν παγετώνα ή σε μια λεκάνη απορροής μιας χώρας μπορεί να καθορίσει την ποσότητα νερού που θα είναι διαθέσιμη εκατοντάδες χιλιόμετρα μακριά.

Με πληροφορίες από Guardian, World Meteorological Organisation