Επί χρόνια, τα Στενά του Ορμούζ αποτελούσαν ίσως το ισχυρότερο γεωπολιτικό χαρτί στα χέρια της Τεχεράνης. Μία στενή θαλάσσια δίοδος από την οποία περνούσε περίπου το ένα πέμπτο του παγκόσμιου πετρελαίου και των πετρελαϊκών προϊόντων έδινε στο Ιράν τη δυνατότητα να απειλεί ότι μια περιφερειακή κρίση μπορεί να μετατραπεί μέσα σε λίγες ώρες σε παγκόσμιο ενεργειακό σοκ.

Μόνο που αυτή η στρατηγική κρύβει πλέον μια σοβαρή αντίφαση.

Οσο περισσότερο το Ιράν χρησιμοποιεί το Ορμούζ ως όπλο, και υπενθυμίζει ότι μπορεί να περιορίσει ή να διακόψει τη ναυσιπλοΐα, τόσο περισσότερο οι γείτονές του στον Κόλπο επενδύουν σε αγωγούς, εναλλακτικά λιμάνια και νέες εξαγωγικές διαδρομές που θα τους επιτρέψουν να παρακάμπτουν τα Στενά.

Είναι αυτό που ο Guardian περιγράφει ως το «παράδοξο του Ορμούζ»: ένα όπλο τόσο ισχυρό ώστε η χρήση του αναγκάζει τους αντιπάλους να βρουν τρόπο να μην το φοβούνται πλέον.

Η συζήτηση που έχει ανοίξει στο εσωτερικό του Ιράν

Το ερώτημα βρίσκεται πλέον στο επίκεντρο μιας έντονης συζήτησης στην Τεχεράνη.

Το γραφείο του ανώτατου ηγέτη του Ιράν έχει παρουσιάσει πρόσφατα τα Στενά ως «πυλώνα» της νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας της χώρας, αποδίδοντας στον έλεγχό τους στρατηγική σημασία συγκρίσιμη ακόμη και με εκείνη ενός πυρηνικού αποτρεπτικού μέσου.

Ωστόσο, Ιρανοί οικονομικοί και γεωπολιτικοί αναλυτές προειδοποιούν ότι η πραγματική αξία αυτού του πλεονεκτήματος μπορεί να μειώνεται ταχύτατα.

Ο Χαμίντ Πακτινάτ, ιδρυτής του Φόρουμ Οικονομικών Ακτιβιστών (Forum of Economic Activists), εκτιμά ότι τα έργα που σχεδιάζουν οι χώρες του Κόλπου θα μπορούσαν μέσα σε μόλις τρία χρόνια να μειώσουν κατά το ήμισυ τη στρατηγική αξία του Ορμούζ.

Για όσους συμμερίζονται αυτή την εκτίμηση, το συμπέρασμα είναι σαφές: το Ιράν έχει μεγαλύτερο συμφέρον να επιδιώξει μια συμφωνία τώρα, όσο θεωρεί ότι διαθέτει ακόμη ισχυρά διαπραγματευτικά χαρτιά, παρά να περιμένει μέχρι αυτά να αρχίσουν να εξασθενούν.

Η λογική του Ιρανού προέδρου είναι ότι η Τεχεράνη θα πρέπει να επιδιώξει τον τερματισμό της σύγκρουσης όσο πιστεύει ότι διαπραγματεύεται από σχετικά ισχυρή θέση

Οι ασυνήθιστα καθαρές προειδοποιήσεις από την πολιτική ηγεσία

Τόσο ο πρόεδρος Μασούντ Πεζεσκιάν όσο και ο πρόεδρος του κοινοβουλίου Μοχαμάντ Μπαγκέρ Γκαλιμπάφ έχουν μιλήσει με ασυνήθιστα ευθύ τρόπο για την ανάγκη τερματισμού του πολέμου και, κυρίως, για το οικονομικό κόστος της συνέχισής του.

Ο Γκαλιμπάφ έχει επισημάνει ότι ακόμη και η μεγαλύτερη στρατιωτική ισχύς δεν μπορεί να εξασφαλίσει τη σταθερότητα ενός κράτους όταν η οικονομία δεν αναπτύσσεται και οι πολίτες υφίστανται διαρκή πίεση.

Ο Πεζεσκιάν ήταν ακόμη πιο σαφής: «Ο πόλεμος πρέπει κάποια στιγμή να τελειώσει».

Η λογική του Ιρανού προέδρου είναι ότι η Τεχεράνη θα πρέπει να επιδιώξει τον τερματισμό της σύγκρουσης όσο πιστεύει ότι διαπραγματεύεται από σχετικά ισχυρή θέση και όχι όταν η οικονομική και στρατηγική της δυνατότητα θα έχει περιοριστεί ακόμη περισσότερο.

Τέσσερις και πέντε κρίσεις ταυτόχρονα

Την έκταση των οικονομικών πιέσεων περιέγραψε πρόσφατα και ο διοικητής της Κεντρικής Τράπεζας του Ιράν, Αμπντολνασέρ Χεματί.

Σύμφωνα με τον Guardian, ο Χεματί αναφέρθηκε σε μια σειρά προβλημάτων που πλήττουν ταυτόχρονα την ιρανική οικονομία: τις κυρώσεις μέγιστης πίεσης, τον αποκλεισμό, τη συρρίκνωση των εξαγωγών πετρελαίου και τις ανισορροπίες του κρατικού προϋπολογισμού.

Πίσω από τις δημόσιες αυτές παρεμβάσεις βρίσκονται, σύμφωνα με την ανάλυση, η αυξανόμενη πίεση που αισθάνονται οι απλοί Ιρανοί και η σταδιακή παραδοχή ότι ο έλεγχος του Ορμούζ δεν μπορεί από μόνος του να αποτελέσει μια μόνιμη στρατηγική εθνικής ασφάλειας.

Ο κίνδυνος να «κάψει» η Τεχεράνη το ισχυρότερο χαρτί της

Ο δημοσιογράφος και αναλυτής Χαμίντ Ασεφί θέτει το πρόβλημα με διαφορετικούς όρους.

Εάν κάθε φορά που προκύπτει μια κρίση η Τεχεράνη απειλεί να κλείσει το Ορμούζ, η απειλή σταδιακά παύει να λειτουργεί ως έκτακτο μέσο αποτροπής και μετατρέπεται σε επαναλαμβανόμενη πολιτική τακτική.

Και όσο περισσότερο επαναλαμβάνεται τόσο μεγαλύτερο κίνητρο αποκτούν οι υπόλοιπες χώρες να μειώσουν την έκθεσή τους σε αυτή.

Ετσι, το βασικό ερώτημα για το Ιράν αλλάζει.

Δεν είναι πλέον μόνο εάν μπορεί να κλείσει τα Στενά, αλλά τι θα απομείνει από τη γεωπολιτική του δύναμη εάν, κλείνοντάς τα, προκαλέσει την οικοδόμηση ενός παγκόσμιου ενεργειακού συστήματος που στο μέλλον δεν θα τα χρειάζεται στον ίδιο βαθμό.

Με άλλα λόγια, αντί να αναρωτιέται πώς μπορεί να κάνει τη διέλευση από το Ορμούζ πιο δύσκολη, η Τεχεράνη ίσως χρειαστεί να εξετάσει πώς μπορεί να την καταστήσει τόσο ασφαλή και σταθερή ώστε οι υπόλοιπες χώρες να θεωρούν το Ιράν απαραίτητο για τη διατήρηση αυτής της τάξης.

Το Ορμούζ εξακολουθεί να πονά την παγκόσμια αγορά

Αυτό δεν σημαίνει ότι το ιρανικό χαρτί έχει ήδη χάσει την αξία του. Κάθε άλλο.

Στοιχεία της εταιρείας παρακολούθησης πλοίων Kpler, που επικαλείται ο Guardian, δείχνουν ότι από την 1η έως τις 19 Αυγούστου μόλις 112 δεξαμενόπλοια πετρελαίου και φυσικού αερίου πέρασαν από τα Στενά.

Περίπου το 79% χρησιμοποίησε μη επιβεβαιωμένες διαδρομές, το 19% κινήθηκε από τη βόρεια διαδρομή που προτιμά το Ιράν και μόλις το 2% από τη διαδρομή κοντά στο Ομάν.

Η εκτίμηση είναι ότι αρκετά από τα πλοία των οποίων η ακριβής πορεία δεν καταγράφηκε ενδέχεται να είχαν απενεργοποιήσει τους αναμεταδότες τους και να κινήθηκαν με αμερικανική προστασία.

Η νέα μέθοδος των χωρών του Κόλπου

Παράλληλα, Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Κατάρ και Κουβέιτ φαίνεται ότι, με τη βοήθεια των ΗΠΑ, έχουν αρχίσει να χρησιμοποιούν έναν μικρό αριθμό δεξαμενόπλοιων για να μεταφέρουν φορτία μέσω της νότιας διαδρομής προς τον κόλπο του Ομάν.

Εκεί το πετρέλαιο μεταφορτώνεται σε άλλα δεξαμενόπλοια των πελατών τους.

Η πρακτική αυτή μεταφέρει σημαντικό μέρος του κινδύνου από τις διεθνείς ναυτιλιακές εταιρείες και τους αγοραστές πετρελαίου στις κρατικές πετρελαϊκές εταιρείες των χωρών παραγωγής και στην αμερικανική κυβέρνηση.

Το Ιράν, από την πλευρά του, έχει συντάξει μαύρη λίστα περίπου 48 πλοίων, τα οποία επιδιώκει να αποκλείσει ή να τιμωρήσει με πρόστιμα.

Ο Τραμπ λέει ότι το Ορμούζ άνοιξε – Τα στοιχεία δείχνουν άλλη εικόνα

Η Ουάσιγκτον υποστηρίζει ότι οι επιχειρήσεις της έχουν αποκαταστήσει σε μεγάλο βαθμό τη ροή ενέργειας μέσω των Στενών.

Ο Αμερικανός υπουργός Ενέργειας Κρις Ράιτ δήλωσε στις 18 Αυγούστου ότι το αμερικανικό πολεμικό ναυτικό είχε βοηθήσει στη μεταφορά περισσότερων από 15 εκατ. βαρελιών πετρελαίου και άλλων προϊόντων και ότι η ημερήσια ροή μέσω του Ορμούζ είχε πλέον ξεπεράσει τα 8 εκατ. βαρέλια.

Ωστόσο, ακόμη και αυτή η ποσότητα αντιστοιχεί σε λιγότερο από το μισό των προπολεμικών επιπέδων, ενώ αρκετές εταιρείες παρακολούθησης της ναυσιπλοΐας εκτιμούν ότι η πραγματική ημερήσια ροή βρίσκεται πιο κοντά στα 6 εκατ. βαρέλια.

Ο γενικός γραμματέας του Διεθνούς Ναυτιλιακού Οργανισμού, Αρσένιο Ντομίνγκες, έχει επίσης απορρίψει την εικόνα ενός Ορμούζ που λειτουργεί πλέον κανονικά, επισημαίνοντας ότι ο αριθμός των πλοίων που εξακολουθούν να το διασχίζουν είναι εξαιρετικά περιορισμένος.

Οι αγωγοί που αλλάζουν την εξίσωση

Η πραγματικά μεγάλη απειλή για τη μελλοντική αξία του Ορμούζ, όμως, δεν βρίσκεται στα δεξαμενόπλοια που σήμερα καταφέρνουν να περάσουν.

Βρίσκεται στους αγωγούς που σχεδιάζονται και κατασκευάζονται γύρω από αυτό.

Το γεγονός ότι πριν από τον πόλεμο περίπου το 20% του παγκόσμιου πετρελαίου και συναφών προϊόντων περνούσε από τα Στενά έχει λειτουργήσει ως ισχυρό κίνητρο για την αναδιάρθρωση της ενεργειακής υποδομής του Κόλπου.

Οι χώρες της περιοχής σχεδιάζουν ένα δίκτυο εναλλακτικών αγωγών με στόχο, σύμφωνα με την ανάλυση, έως το τέλος της δεκαετίας να μπορούν να προστατεύουν πάνω από το μισό των προπολεμικών εξαγωγών τους από οποιαδήποτε νέα κρίση στο Ορμούζ.

Από 70% στο 15% η εξάρτηση της Σαουδικής Αραβίας

Η μελέτη του Πακτινάτ είναι εντυπωσιακή ως προς την κλίμακα της αλλαγής που προβλέπει.

Εκτιμά ότι:

• η εξάρτηση της Σαουδικής Αραβίας από το Ορμούζ θα μπορούσε να μειωθεί από 70% σε μόλις 15%
  των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων από 50% σε 15%
• και του Ιράκ από 100% σε περίπου 30%.
• Παράλληλα, Κουβέιτ και Κατάρ θα μπορούσαν να περιορίσουν τη σημερινή σχεδόν απόλυτη εξάρτησή τους σε λιγότερο από 50%, ενώ για το Μπαχρέιν η αντίστοιχη αναλογία θα μπορούσε να πέσει από 100% σε περίπου 15%.

Το Ομάν, που ήδη δεν εξαρτάται από το Ορμούζ για τις δικές του εξαγωγές, θα μπορούσε να εξελιχθεί σε βασικό παράκτιο κόμβο μεταφοράς πετρελαίου για ολόκληρη την περιοχή.

Εάν τα σχεδιαζόμενα έργα ολοκληρωθούν σύμφωνα με αυτό το σενάριο, ο Πακτινάτ υπολογίζει ότι η στρατηγική αξία των Στενών θα μπορούσε να μειωθεί στο μισό σε τρία χρόνια και να έχει περιοριστεί δραματικά μέσα σε έξι.

Το παράθυρο που κλείνει για την Τεχεράνη

Εδώ βρίσκεται ίσως και το δυσκολότερο δίλημμα για την ιρανική ηγεσία.

Σήμερα, το Ορμούζ εξακολουθεί να προσφέρει στην Τεχεράνη τη δυνατότητα να προκαλεί σοβαρές αναταράξεις στις παγκόσμιες αγορές ενέργειας. Κάθε περιορισμός της ναυσιπλοΐας μεταφράζεται σε κόστος για τις χώρες του Κόλπου, τις ναυτιλιακές εταιρείες, τους καταναλωτές και τελικά την παγκόσμια οικονομία.

Ομως, ο χρόνος μπορεί πλέον να λειτουργεί εις βάρος του Ιράν.

Η Ουάσιγκτον ετοιμάζει νέο γύρο οικονομικών πιέσεων με στόχο να περιορίσει τις ζωτικές ροές της ιρανικής οικονομίας σε τομείς όπως ο χρυσός, τα κρυπτονομίσματα, η τεχνολογία, η ναυτιλία και οι αερομεταφορές. Η επιτυχία αυτής της στρατηγικής κάθε άλλο παρά δεδομένη είναι, όπως σημειώνει ο Guardian, καθώς προηγούμενες εκστρατείες «μέγιστης πίεσης» δεν κατάφεραν να γονατίσουν το Ιράν.

Αυτή τη φορά, όμως, η αμερικανική στρατηγική μπορεί να διαθέτει έναν διαφορετικό ορίζοντα: όχι απαραίτητα να εξαναγκάσει άμεσα την Τεχεράνη σε υποχώρηση, αλλά να διαβρώσει σταδιακά την οικονομική της αντοχή, ενώ την ίδια στιγμή οι χώρες του Κόλπου περιορίζουν την εξάρτησή τους από το Ορμούζ.

Και τότε το ισχυρότερο γεωπολιτικό χαρτί του Ιράν μπορεί να αποδειχθεί ένα περιουσιακό στοιχείο με ημερομηνία λήξης.

Το Στενό θα βρίσκεται πάντα εκεί. Το ερώτημα είναι εάν, σε μερικά χρόνια, ο υπόλοιπος κόσμος θα το χρειάζεται όσο το χρειάζεται σήμερα.

Με πληροφορίες από Guardian