Της ΓΕΩΡΓΙΑΣ ΜΕΣΙΗΤΗ

Παρά το γεγονός ότι τις τελευταίες δεκαετίες η ζωή μας έχει πάψει πια να θυμίζει τον τρόπο ζωής των γιαγιάδων μας, τα πατριαρχικά πρότυπα, που ακόμη καλά κρατούν, είναι τρανταχτή απόδειξη ότι είμαστε ακόμη στην αυγή του πολιτισμού. Στις χώρες «μας», σε αυτές που συγκαταλέγονται στην κατηγορία των ανεπτυγμένων, γίνεται ακόμη διαχωρισμός των ανθρώπων. Συχνά, για την ίδια ακριβώς πράξη κρίνεται διαφορετικά ο άντρας και διαφορετικά η γυναίκα -και δεν αναφέρομαι καθόλου στα απάνθρωπα καθεστώτα της Σαουδικής Αραβίας, του Ιράν, της Σομαλίας και άλλων μη δημοκρατικών χωρών.

Η ισότητα μεταξύ γυναικών και ανδρών αποτελεί μία από τις θεμελιώδεις αρχές της Ευρωπαϊκής Ένωσης. Είναι γεγονός ότι εδώ και κάποιες δεκαετίες έχουν συντελεστεί τεράστιες αλλαγές στις σύγχρονες δημοκρατικές κοινωνίες. Η γυναίκα έχει πλέον ίσες ευκαιρίες στη μόρφωση, ηγετικές θέσεις, ελευθερία στην έκφραση, ψηφίζει, διεκδικεί, αντιστέκεται και χαίρει ανεξαρτησίας. Ωστόσο, τίποτα από αυτά δεν της έχει χαριστεί. Έχει δώσει αγώνες για το αυτονόητο.

ΖΗΤΗΜΑΤΑ ΣΥΧΝΑ ΚΑΜΟΥΦΛΑΡΙΣΜΕΝΑ

Παρόλη την πρόοδο έχουμε ακόμη αρκετό δρόμο να διανύσουμε μέχρι το ιδεώδες. Πόσο, στ’ αλήθεια, ανεπτυγμένη είναι μια κοινωνία όταν αξιωματούχοι της, ακόμη και στα έδρανα της Βουλής, αντιμετωπίζουν τη γυναίκα ως σεξουαλικό αντικείμενο; Όταν ένα μεγάλο ποσοστό διατηρεί την απαρχαιωμένη εντύπωση ότι ο άντρας είναι πιο ισχυρός - κατά συνέπεια και πιο άξιος από τη γυναίκα; Η επιβολή, ο σεξισμός, η απαξίωση, η βία και η αδικία είναι διάσπαρτα και συχνά καλά καμουφλαρισμένα σε κάθε πτυχή και σε κάθε βαθμίδα και της δυτικής κοινωνίας. Οι ξυλοδαρμοί, οι βιασμοί και οι γυναικοκτονίες, δεν συμβαίνουν μόνο στα κατώτερα κοινωνικά στρώματα, όπως κάποιοι βολεύονται να πιστεύουν. Μορφωμένοι, οικονομικά εύρωστοι και επιφανείς άντρες συχνά καταγγέλλονται για περιστατικά βίας και κακοποίησης.

Θα ήθελα πολύ να πιστέψω ότι στο δικό μου μετερίζι, αυτό των τεχνών -του θεάτρου, της μουσικής, του κινηματογράφου, κ.λπ.- τα πράγματα είναι διαφορετικά αφού «η τέχνη καλλιεργεί». Αλλά ήρθε το κίνημα Me Too να φανερώσει τη δική του αλήθεια, ανοίγοντας τον ασκό του Αιόλου. Παρενοχλήσεις, απόπειρες βιασμού, άσκηση βίας και επιβολής όχι μόνο από μεγαλοπαραγωγούς στο Χόλιγουντ αλλά και από καλλιτέχνη προς καλλιτέχνη απανταχού. Η μέθη της εξουσίας, ενίοτε και η διαστροφή, σε κάποιους αποδείχτηκαν πιο δυνατά από την ομορφιά της υψηλής τους τέχνης. Η καλλιέργεια που προσδοκά κανείς να κατακτήσει μέσα από τα σπουδαία κείμενα, την αισθητική και την καλλιτεχνία, σε αυτές τις περιπτώσεις αποδείχτηκε στείρα. Το 1971, η Αμερικανίδα ιστορικός τέχνης Λίντα Νόχλιν με το εκπληκτικό άρθρο υπό τον τίτλο «Γιατί δεν υπήρξαν μεγάλες γυναίκες καλλιτέχνιδες;» αμφισβήτησε μακροχρόνιους κοινωνικούς κανόνες πυροδοτώντας αλυσιδωτές αντιδράσεις. Ανέδειξε ότι το πρόβλημα δεν ήταν στο ταλέντο και την έμπνευση των κατά τα άλλα ευφυών γυναικών, αλλά στην ανδρική υποκειμενικότητα και την έλλειψη θεσμικής υποστήριξης.

Ως προς τις αμοιβές, μια σειρά από στατιστικές σε χώρες της Ε.Ε., αποδεικνύουν περίτρανα το θέμα της άνισης αντιμετώπισης. Στην Κύπρο το 2025, το ακαθάριστο ποσοστό διαφοράς μεταξύ ανδρών και γυναικών στις ωριαίες αποδοχές ήταν γύρω στο 9,7%. Ένα χάσμα που προκύπτει, παρά το υψηλό μορφωτικό τους επίπεδο, από την άνιση εκπροσώπηση των γυναικών σε υψηλά αμειβόμενες θέσεις που ως επί το πλείστον είναι ανδροκρατούμενες.    

Αλλά ακόμη και στο Χόλιγουντ των δισεκατομμυρίων, έρευνες έχουν δείξει ότι οι γυναίκες σταρ κερδίζουν κατά μέσο όρο περίπου 56% λιγότερα χρήματα ανά ταινία σε σύγκριση με τους άνδρες. Ούτε καν τα μισά λεφτά. Στην εξίσωση μπαίνει και ο ηλικιακός ρατσισμός, αφού η ζήτηση για τις ηθοποιούς μεγαλύτερης ηλικίας είναι σημαντικά μειωμένη συγκριτικά με τους άνδρες αντίστοιχης ηλικίας. Ίσως γι’ αυτό βλέπουμε διαρκώς τις ηθοποιούς να οδηγούνται σε πλαστικές επεμβάσεις.

Στην Κύπρο, τα αίτια για τις διαχρονικές παθογένειες στα καλλιτεχνικά επαγγέλματα όπως η ανασφάλιστη εργασία, το ύψος των αμοιβών και οι συχνά αντίξοες συνθήκες εργασίας, χρήζουν σοβαρής και εκτεταμένης αντιμετώπισης. Όμως πρόκειται για προβλήματα που αφορούν το σύνολο των καλλιτεχνών, χωρίς να γίνεται διαχωρισμός σε «αρσενικό και θηλυκό». Ηθοποιοί, σκηνοθέτες, μουσικοί, χορευτές-τριες, κ.ά. αμείβονται εξ ίσου.

Για πολλά από τα πιο πάνω θεωρώ ως αιτία του κακού τον καπιταλιστικό τρόπο λειτουργίας. Το κέρδος συμβάλει καθοριστικά στον μηχανισμό διατήρησης της πατριαρχικής ιεραρχίας και δυστυχώς, σε αυτό, έχουν και οι γυναίκες την ευθύνη τους. Η επικράτηση του καταναλωτισμού έχει ωθήσει πολλές γυναίκες στο κυνήγι του χρήματος, μετατρέποντας τη ζωή και το σώμα τους σε εμπορεύσιμο περιεχόμενο.

Η ΕΥΘΥΝΗ ΚΑΙ Η ΘΥΣΙΑ

Τελειώνοντας, αισθάνομαι βαθιά την ανάγκη να αναφερθώ στην πλέον υποτιμημένη εργασία, αυτήν της οικοκυράς. Η μη αμειβόμενη οικιακή εργασία που προσφέρουν καθημερινά οι μανάδες μας είναι περιφρονημένη από την κοινωνία και τους θεσμούς. Ακόμη και στην παρουσία οικιακής βοηθού, η εργαζόμενη μάνα έχει παράλληλα το μεγαλύτερο βάρος της φροντίδας του σπιτιού και της οικογένειας. Είμαι βέβαιη ότι όλοι μας έχουμε μια τέτοια αναφορά. Μια μάνα, μια γιαγιά, μια γυναίκα που κάνει την υπέρβαση. Ο Καζαντζάκης στην Ασκητική του αναφέρει ότι «η ταύτισή μας με το Σύμπαντο προϋποθέτει τις δυο ανώτατες αρετές της ηθικής: την ευθύνη και τη θυσία». Δε μπορώ να σκεφτώ τίποτα πιο αντιπροσωπευτικό της ευθύνης και της θυσίας από την έννοια της μάνας. Το παράδειγμά της δικής μου μάνας, η δύναμη, η ανιδιοτελής προσφορά και η καθαρότητά της, ήταν και θα είναι πάντα για μένα η πολυτιμότερή μου προίκα. Ο οδηγός μου. Καμία εικόνα δεν είναι συγκρίσιμη με αυτήν της μάνας κάτω από Τον εσταυρωμένο, των μανάδων της Παλαιστίνης και της Ουκρανίας με τα νεκρά παιδιά τους αγκαλιά, των υποσιτισμένων γυναικόπαιδων στην Υεμένη ή με την πολύ πρόσφατη, αυτή των εξεγερμένων γυναικών στο Ιράν.

Εν τέλει όλα καταλήγουν στην παιδεία. Στην καλλιέργεια. Η πνευματικότητα, άμεσα συνυφασμένη με την κατανόηση της φύσης, δεν συμβαδίζει με την πατριαρχία. Παραφράζοντας τον Γκάντι -στην περίφημη του φράση για τα ζώα- πιστεύω βαθιά ότι «η ηθική πρόοδος ενός έθνους κρίνεται από τον τρόπο που φέρεται (και) στις γυναίκες».

«Το κέρδος συμβάλει καθοριστικά στον μηχανισμό διατήρησης της πατριαρχικής ιεραρχίας και δυστυχώς, σε αυτό, έχουν και οι γυναίκες την ευθύνη τους».