Σε ρεπορτάζ του Απόστολου Τομαρά στην Οικονομική Καθημερινή, γίνεται εκτενής αναφορά σε μια σημαντική διαχρονική παθογένεια εντοπίζεται στην αξιοποίηση των ποσοτήτων νερού από την επεξεργασία λυμάτων σε παγκύπρια βάση. Ένα θέμα που το τελευταίο διάστημα, ένεκα και της μείωσης των ποσοτήτων για ύδρευση και άρδευση, έχει επιστρέψει στον δημόσιο διάλογο. Χαρακτηριστικές είναι οι συχνές παρεμβάσεις του προέδρου του Επαρχιακού Οργανισμού Λευκωσίας (ΕΟΑ) Κωνσταντίνου Γιωρκάτζη για τις χαμηλές επιδόσεις που καταγράφει η πρωτεύουσα στην αξιοποίηση των επεξεργασμένων λυμάτων για αρδευτικούς σκοπούς. Αν στην περίπτωση των απωλειών νερού από πεπαλαιωμένα δίκτυα το ποσοστό κυμαίνεται κοντά στο 40%, στην περίπτωση του επεξεργασμένου νερού που δεν χρησιμοποιείται το ποσοστό ξεπερνά το 55%. Ποσότητες μεγάλες που σε συνδυασμό με τις μονάδες αφαλάτωσης θα απελευθέρωναν υδατικά αποθέματα από φράγματα για σκοπούς ύδρευσης, ενώ το επεξεργασμένο νερό από λύματα θα άμβλυνε το πρόβλημα που παρατηρείται στον γεωργικό τομέα.

Το ανακτημένο νερό δεν είναι «πεταμένο» νερό

Το Τμήμα Αναπτύξεως Υδάτων απάντησε στο δημοσίευμα της «Κ» αναφέροντας ότι η αξιοποίηση του ανακτημένου νερού δεν είναι μια απλή διαδικασία μεταφοράς από έναν σταθμό σε ένα χωράφι. Απαιτεί κατάλληλη ποιότητα, συνεχή έλεγχο, αδειοδότηση, διαχείριση κινδύνων, διαθέσιμη γεωργική ζήτηση και, κυρίως, υποδομές μεταφοράς, αποθήκευσης και διανομής. Προσθέτει επίσης ότι το ΤΑΥ δεν ισχυρίζεται ότι έχουν εξαντληθεί όλα τα περιθώρια περαιτέρω αξιοποίησης.

Αναλυτικά η απάντηση

Σε μια περίοδο κατά την οποία κάθε κυβικό μέτρο νερού έχει ιδιαίτερη αξία, η δημόσια συζήτηση για την αξιοποίηση του ανακτημένου νερού είναι όχι μόνο θεμιτή, αλλά και αναγκαία. Χρειάζεται όμως να γίνεται με ακρίβεια, ώστε να μην δημιουργείται η εσφαλμένη εντύπωση ότι μεγάλες ποσότητες νερού παραμένουν απλώς αχρησιμοποίητες ή «πεταμένες».

Το κρίσιμο σημείο είναι ότι η απευθείας τιμολογημένη διάθεση νερού για άρδευση δεν αποτυπώνει από μόνη της το σύνολο της αξιοποίησης του ανακτημένου νερού. Σημαντικές ποσότητες αξιοποιούνται έμμεσα, κυρίως μέσω εμπλουτισμού υδροφορέων και εν συνεχεία άντληση εξαγνισμένου νερού και χρήση του στη γεωργία, μια πρακτική που αποτελεί οργανωμένο εργαλείο διαχείρισης και όχι απώλεια. Πρόκειται για ουσιαστική μορφή επαναχρησιμοποίησης, με περιβαλλοντική και υδατική αξία.

Τα στοιχεία είναι ενδεικτικά. Το 2023, από παραγωγή περίπου 28,74 εκατ. κ.μ. ανακτημένου νερού που παραλαμβανόταν και διαχειριζόταν το ΤΑΥ, εξαιρουμένης της ειδικής περίπτωσης της Μιας Μηλιάς, η συνολική άμεση και έμμεση αξιοποίηση ανήλθε σε περίπου 25,71 εκατ. κ.μ., δηλαδή περίπου 89,5%. Το 2024, η αντίστοιχη παραγωγή ανήλθε σε περίπου 31,40 εκατ. κ.μ. και η συνολική αξιοποίηση σε περίπου 28,14 εκατ. κ.μ., δηλαδή περίπου 89,6%.
Με απλά λόγια, το νερό που δεν τιμολογείται απευθείας μέσω του δικτύου διανομής σε γεωργούς δεν είναι κατ’ ανάγκην χαμένο. Όταν οδηγείται, για παράδειγμα, σε εμπλουτισμό υδροφορέων στην Έζουσα ή στο Ακρωτήρι, αποθηκεύεται φυσικά στο υπέδαφος, ενισχύει τα υπόγεια αποθέματα, συμβάλλει στον περιορισμό της υφαλμύρινσης και μπορεί να αξιοποιηθεί και αξιοποιείται μεταγενέστερα.

Η αξιοποίηση του ανακτημένου νερού δεν είναι μια απλή διαδικασία μεταφοράς από έναν σταθμό σε ένα χωράφι. Απαιτεί κατάλληλη ποιότητα, συνεχή έλεγχο, αδειοδότηση, διαχείριση κινδύνων, διαθέσιμη γεωργική ζήτηση και, κυρίως, υποδομές μεταφοράς, αποθήκευσης και διανομής. Αυτές οι προϋποθέσεις είναι απαραίτητες για ασφαλή και υπεύθυνη χρήση.
Η Μια Μηλιά αποτελεί ξεχωριστή περίπτωση. Το 2024 η παραγωγή του σταθμού ανήλθε σε περίπου 11,83 εκατ. κ.μ., ποσότητα που δεν περιλαμβάνεται στους πιο πάνω υπολογισμούς, επειδή δεν υπάρχει ολοκληρωμένο σύστημα παραλαβής, μεταφοράς, αποθήκευσης και διανομής μέσω των κυβερνητικών δικτύων του ΤΑΥ. Η αξιοποίηση της υποδομής αυτής απαιτεί τεχνικό και θεσμικό συντονισμό, τον οποίο το Τμήμα προωθεί σε συνεργασία με τον ΕΟΑ Λευκωσίας και πολλούς άλλους εμπλεκόμενους φορείς.

Το ίδιο ισχύει και για τις αναφορές σε οικονομικές απώλειες. Η ενδεχόμενη τιμολογημένη αξία μιας ποσότητας νερού δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με πραγματική απώλεια, αν δεν ληφθούν υπόψη το κόστος των έργων, η εποχικότητα της ζήτησης, οι τεχνικοί περιορισμοί και οι απαιτήσεις ασφαλούς διάθεσης.

Το ΤΑΥ δεν ισχυρίζεται ότι έχουν εξαντληθεί όλα τα περιθώρια περαιτέρω αξιοποίησης. Αντίθετα, προωθεί έργα και λύσεις ώστε ολοένα μεγαλύτερες ποσότητες ανακτημένου νερού να αντικαθιστούν νερό από φράγματα και υπόγειους υδροφορείς. Αυτό όμως πρέπει να γίνεται με σχέδιο, ασφάλεια και τεχνική τεκμηρίωση — όχι με απλουστεύσεις που θολώνουν την πραγματική εικόνα.

Σε μια χώρα που δοκιμάζεται από την ανομβρία, το ζητούμενο δεν είναι να υποτιμούμε τις δυσκολίες ούτε να ωραιοποιούμε την πραγματικότητα. Είναι να παρουσιάζουμε τα δεδομένα με σαφήνεια και να εργαζόμαστε για περισσότερη αξιοποίηση, περισσότερη διαφάνεια και καλύτερη διαχείριση κάθε διαθέσιμου υδατικού πόρου.