Σε τοποθέτηση της με αφορμή τη Διεθνή Ημέρα για την Αντιμετώπιση της Ρητορικής Μίσους, η Επίτροπος Διοικήσεως και Προστασίας Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων αναφέρει ότι, η αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους δεν μπορεί να εξαντλείται στην ποινική αντιμετώπιση των ακραίων εκφάνσεών της.

 Αναλυτικά

Η ιστορία έχει καταδείξει ότι η ρητορική μίσους δεν αποτελεί απλώς μια έκφραση προκατάληψης. Όταν γίνεται ανεκτή ή παραμένει αναπάντητη, υπονομεύει τη συνοχή της κοινωνίας, διαβρώνει τη δημοκρατική κουλτούρα και μπορεί να αποτελέσει προπομπό διακρίσεων, εγκλημάτων μίσους και σοβαρών παραβιάσεων ανθρωπίνων δικαιωμάτων.

Η στοχοποίηση ανθρώπων λόγω της καταγωγής, της θρησκείας, του φύλου, του σεξουαλικού προσανατολισμού, της ταυτότητας φύλου, της αναπηρίας ή οποιουδήποτε άλλου χαρακτηριστικού της ταυτότητάς τους δεν πλήττει μόνο τα ίδια τα πρόσωπα, αλλά και τις θεμελιώδεις αξίες πάνω στις οποίες εδράζονται οι δημοκρατικές κοινωνίες. Πρόκειται για ένα βαθύτερο κοινωνικό πρόβλημα, το οποίο τροφοδοτείται τις προκαταλήψεις, τη διασπορά ψευδών ειδήσεων και την αμφισβήτηση θεμελιωδών δημοκρατικών αξιών.

Όπως έχει επισημάνει ο Γενικός Γραμματέας των Ηνωμένων Εθνών António Guterres, «η ρητορική μίσους δηλητηριάζει τα θεμέλια της κοινωνίας».

Η διαπίστωση αυτή αποκτά ιδιαίτερη βαρύτητα στη σημερινή εποχή, όπου το μίσος μπορεί να διαδοθεί ταχύτερα και ευρύτερα από ποτέ,με αποτέλεσμα να παρατηρείται διεθνώς σημαντική αύξηση των φαινομένων ρητορικής μίσους, τόσο στον δημόσιο λόγο όσο και στις ψηφιακές πλατφόρμες.

Ιδιαίτερο προβληματισμό προκαλεί σήμερα η αλληλεπίδραση της ρητορικής μίσους με τις αναδυόμενες ψηφιακές τεχνολογίες. Η τεχνητή νοημοσύνη, οι αλγόριθμοι προώθησης περιεχομένου και η δυνατότητα δημιουργίας συνθετικού οπτικοακουστικού υλικού (deepfakes) μετασχηματίζουν ριζικά τον τρόπο παραγωγής και διάδοσης της πληροφορίας. Παρότι οι τεχνολογίες αυτές προσφέρουν σημαντικές ευκαιρίες για πρόοδο και καινοτομία, μπορούν ταυτόχρονα να αξιοποιηθούν για την ενίσχυση της παραπληροφόρησης, την αναπαραγωγή στερεοτύπων και την ευρύτερη διάδοση μισαλλόδοξου περιεχομένου. Η πρόκληση για τις σύγχρονες δημοκρατίες είναι να διασφαλίσουν ότι η τεχνολογική πρόοδος θα συμβαδίζει με τον σεβασμό των ανθρωπίνων δικαιωμάτων, της διαφάνειας και της λογοδοσίας.

Η αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους δεν μπορεί να εξαντλείται στην ποινική αντιμετώπιση των ακραίων εκφάνσεών της.

Απαιτεί μια συνολική και πολυδιάστατη προσέγγιση, η οποία να συνδυάζει την εκπαίδευση στα ανθρώπινα δικαιώματα, την ανάπτυξη της κριτικής σκέψης και του ψηφιακού γραμματισμού, την προώθηση της κοινωνικής ένταξης, την καταπολέμηση της παραπληροφόρησης, την ενίσχυση της υπεύθυνης δημοσιογραφίας και τη διασφάλιση αποτελεσματικής λογοδοσίας από τις διαδικτυακές πλατφόρμες.

Η απάντηση στο μίσος δεν είναι η φίμωση του διαλόγου, αλλά η ενδυνάμωση ενός δημόσιου λόγου που βασίζεται στον σεβασμό, τη γνώση, τα γεγονότα και τις δημοκρατικές αρχές.

Οι πρόσφατες διεθνείς εξελίξεις καταδεικνύουν με ιδιαίτερα ανησυχητικό τρόπο τη στενή σύνδεση μεταξύ περιόδων κρίσης και έξαρσης της ρητορικής μίσους. Οι συνεχιζόμενες ένοπλες συγκρούσεις και οι γεωπολιτικές εντάσεις έχουν συνοδευθεί από σημαντική αύξηση περιστατικών αντισημιτισμού, ισλαμοφοβίας, ξενοφοβίας και άλλων μορφών μισαλλοδοξίας σε πολλές χώρες της Ευρώπης και πέραν αυτής. Διεθνείς οργανισμοί ανθρωπίνων δικαιωμάτων έχουν προειδοποιήσει ότι η συλλογική απόδοση ευθύνης σε ολόκληρες κοινότητες για πράξεις κρατών, οργανώσεων ή μεμονωμένων προσώπων ενισχύει τον κοινωνικό διχασμό και υπονομεύει τη δημοκρατική συνοχή.

Στην Κύπρο, η ανάγκη για διαρκή επαγρύπνηση είναι ιδιαίτερα σημαντική. Η στοχοποίηση μεταναστών, προσφύγων, ΛΟΑΤΚΙ+ ατόμων και άλλων ευάλωτων ομάδων, τόσο στον δημόσιο όσο και στον διαδικτυακό λόγο, αποτελεί φαινόμενο που δεν μπορεί να αφήνει αδιάφορους τους δημοκρατικούς θεσμούς.

Η προστασία της ελευθερίας της έκφρασης αποτελεί θεμελιώδη αρχή κάθε δημοκρατικής κοινωνίας. Ωστόσο, η ελευθερία αυτή δεν μπορεί να μετατρέπεται σε εργαλείο εκφοβισμού, εξευτελισμού ή υποκίνησης εχθρότητας εις βάρος συνανθρώπων μας.

Ο θεσμός που εκπροσωπώ , στο πλαίσιο των αρμοδιοτήτων μας ως Φορέας Ισότητας και Καταπολέμησης των Διακρίσεων αλλά και ως Εθνική Αρχή Ανθρωπίνων Δικαιωμάτων, έχει επανειλημμένα αναδείξει τους κινδύνους που απορρέουν από τη ρητορική μίσους και τις διακρίσεις.

Μέσα από παρεμβάσεις, εκθέσεις, γνωμοδοτήσεις και δημόσιες τοποθετήσεις, το Γραφείο έχει υπογραμμίσει την ανάγκη προστασίας των ευάλωτων ομάδων και ενίσχυσης των μηχανισμών πρόληψης και αντιμετώπισης φαινομένων ρατσισμού, ξενοφοβίας και μισαλλοδοξίας.

Παράλληλα, το Γραφείο έχει αναπτύξει δράσεις ενημέρωσης και ευαισθητοποίησης με στόχο την προώθηση μιας κουλτούρας σεβασμού, ισότητας και συμπερίληψης. Ιδιαίτερη σημασία έχει η εκστρατεία μας «STOP HATE SPEECH & DISINFORMATION», μέσα από την οποία αναδείχθηκε η στενή σύνδεση μεταξύ παραπληροφόρησης, στερεοτύπων και ρητορικής μίσους. Η εκστρατεία αυτή κατέδειξε ότι η αποτελεσματική αντιμετώπιση του φαινομένου προϋποθέτει ενημερωμένους και ενεργούς πολίτες, ικανούς να αναγνωρίζουν και να απορρίπτουν αφηγήματα που βασίζονται στον φόβο, την προκατάληψη και τον κοινωνικό αποκλεισμό.

Η κυπριακή κοινωνία, έχοντας βιώσει τις συνέπειες της διαίρεσης, του εκτοπισμού και της δυσπιστίας, γνωρίζει καλύτερα από πολλές άλλες πόσο εύθραυστη μπορεί να είναι η κοινωνική συνοχή και πόσο σημαντικός είναι ο αμοιβαίος σεβασμός. Η εμπειρία αυτή μας επιβάλλει να είμαστε ακόμη πιο αποφασιστικοί στην απόρριψη κάθε μορφής μίσους, μισαλλοδοξίας και αποκλεισμού.

Η σημερινή ημέρα δεν προσφέρεται μόνο για διαπιστώσεις. Αποτελεί πρωτίστως ένα κάλεσμα για συλλογική δράση.

Η ευθύνη για την αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους δεν ανήκει αποκλειστικά στους θεσμούς. Ανήκει στην Πολιτεία, στα μέσα ενημέρωσης, στα πολιτικά κόμματα, στην εκπαιδευτική κοινότητα, στις ψηφιακές πλατφόρμες, στις οργανώσεις της κοινωνίας των πολιτών και σε κάθε πολίτη ξεχωριστά.

Η αντιμετώπιση της ρητορικής μίσους δεν αποτελεί περιορισμό της δημοκρατίας· αποτελεί προϋπόθεση για τη διατήρησή της. Η υπεράσπιση της ανθρώπινης αξιοπρέπειας, η προστασία των ευάλωτων ομάδων και η διασφάλιση ενός δημόσιου λόγου βασισμένου στον σεβασμό και την ισότητα συνιστούν κοινή ευθύνη όλων μας.

Η Διεθνής Ημέρα για την Αντιμετώπιση της Ρητορικής Μίσους μάς καλεί να επαναβεβαιώσουμε τη δέσμευσή μας στις αξίες της δημοκρατίας, της ισότητας, της αλληλεγγύης και του σεβασμού της ανθρώπινης αξιοπρέπειας.

Γιατί μόνο μέσα από αυτές τις αξίες μπορούμε να οικοδομήσουμε μια κοινωνία πραγματικά συμπεριληπτική, ανθεκτική και δημοκρατική, έχοντας πάντοτε κατά νου ότι η ανθρώπινη συνύπαρξη δεν επιτρέπει την αλληλοεξόντωση απόψεων αλλά στοχεύει στην ελεύθερη ενίσχυση των επιχειρημάτων.