Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν δημιουργούνται στο κενό. Ερχονται να αναδείξουν κοινωνικές παθογένειες, γι’ αυτό έχει αξία να τις μελετάμε. Αυτή είναι η γνώμη του ειδικού στο ζήτημα, Μίχαελ Μπούτερ, καθηγητή Αμερικανικής Λογοτεχνικής και Πολιτισμικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο του Τούμπινγκεν και συγγραφέα του βιβλίου «The Nature of Conspiracy Theories» (Polity, 2020) για τη φύση των θεωριών συνωμοσίας με αφορμή την υπόθεση Επσταϊν.

– Ποιες νέες θεωρίες συνωμοσίας μάθαμε με τη δημοσιοποίηση των αρχείων Επσταϊν;

– Δεν θα έλεγα ότι αναδύθηκαν νέες θεωρίες συνωμοσίας τις τελευταίες ημέρες και εβδομάδες. Απλώς επανέρχονται οι γνωστές, το Pizzagate (σ.σ.: ύπαρξη δικτύου παιδοφιλίας γύρω από τον συνεργάτη της πρώην ΥΠΕΞ, Χίλαρι Κλίντον, Τζον Ποντέστα με έδρα πιτσαρία στην Ουάσιγκτον) ή κάποια στοιχεία που κυκλοφορούσαν ήδη από το QAnon (σ.σ.: ακροδεξιά θεωρία συνωμοσίας που απορρόφησε το Pizzagate, αν και είναι διανθισμένη και με κανιβαλισμό και σατανισμό). Οπως και για τον Επσταϊν επανήλθε η διαδεδομένη θεωρία ότι τον έβγαλαν από τη μέση για να μην μπορεί να «καρφώσει» κανέναν. Δεν προέκυψε όμως κάτι καινούργιο. Απλώς κάποιοι αισθάνονται δικαιωμένοι.

– Eχω ακούσει εσχάτως, ακόμη και από σοβαρούς ανθρώπους, ότι το Pizzagate ισχύει και ότι δεν πρόκειται για θεωρία συνωμοσίας.

– Δημοσιογράφοι με ρώτησαν αν επαληθεύονται όλα αυτά. Ελαβα επίσης μερικά e-mails από ανθρώπους που έλεγαν: «Κοίτα, τελικά ισχύει». Αν κοιτάξουμε πιο προσεκτικά, όμως, υπάρχουν σημαντικές διαφορές. Το Pizzagate και η υπόθεση Eπσταϊν πηγάζουν από την ίδια δυσπιστία απέναντι στις ελίτ. Το Pizzagate, ωστόσο, ήταν κομματικά φορτισμένο. Αφορούσε τον ισχυρισμό ότι μόνο οι Δημοκρατικοί κάνουν τέτοια πράγματα. Και ακριβώς αυτό διαψεύστηκε από τις αποκαλύψεις για τον Επσταϊν, αφού αποδείχθηκε ότι αυτά τα δίκτυα λειτουργούν πέρα από κομματικές γραμμές.

– Δεν αποτελεί η υπόθεση Επσταϊν επαλήθευση όσων λένε οι θεωρίες συνωμοσίας; Οτι δηλαδή μια παγκόσμια ελίτ δρα αυθαίρετα και ατιμώρητα;

– Ναι, φυσικά. Οι θεωρίες συνωμοσίας δεν δημιουργούνται στο κενό. Θα πρέπει να τις παίρνουμε στα σοβαρά, επειδή, αν και συνήθως δεν είναι κυριολεκτικά αληθινές, υποδεικνύουν κοινωνικές κακοδαιμονίες ή προβλήματα που βλέπει ο κόσμος. Τα τελευταία 15-20 χρόνια έχουμε όντως μια ολοένα αυξανόμενη δυσπιστία απέναντι στις ελίτ, στις αμερικανικές ελίτ, αλλά και στις παγκόσμιες ελίτ. Η οποία δεν είναι εντελώς αδικαιολόγητη.

– Γιατί οι συνωμοσιολόγοι τείνουν πάντα να εμπλέκουν τους Εβραίους στις θεωρίες τους;

– Η αντισημιτική διάσταση στην υπόθεση Επσταϊν δεν είναι τόσο έντονη. Είναι γεγονός ότι οι θεωρίες συνωμοσίας υπάρχουν και κυκλοφορούν σχεδόν πάντα και σε μια αντισημιτική εκδοχή. Αλλά κυκλοφορούν επίσης και σε άλλες εκδοχές.

– Πολλοί όμως λένε ότι ήταν πράκτορας της Μοσάντ, ότι όλοι οι φίλοι του είναι Εβραίοι κ.λπ…

– Το κυρίαρχο στοιχείο όμως είναι ότι πρόκειται για δίκτυα ελίτ και παιδοφιλίας. Συνεπώς, υπάρχει και μια εκδοχή, στο περιθώριο της κοινωνίας, που προσδίδει σε όλο αυτό μια αντισημιτική τροπή.

– Υπάρχουν λαοί που τείνουν περισσότερο στις θεωρίες συνωμοσίας από άλλους, για παράδειγμα οι Αμερικανοί;

– Οι θεωρίες συνωμοσίας ήταν απολύτως φυσιολογικές για πολλούς αιώνες σε ολόκληρο τον δυτικό κόσμο. Στις ΗΠΑ, όμως, οι θεωρίες συνωμοσίας έχουν επιστρέψει με ιδιαίτερη συχνότητα και ένταση τα τελευταία χρόνια, έχουν αποκτήσει ξανά μια μορφή νομιμοποίησης, κάτι που σχετίζεται με το εξαιρετικά πολωμένο πολιτικό τοπίο και το τοπίο των μέσων ενημέρωσης στις ΗΠΑ. Από αυτή την άποψη είναι σίγουρα πιο δημοφιλείς εκεί αυτή τη στιγμή απ’ ό,τι στη Γερμανία. Αυτό όμως δεν οφείλεται απαραίτητα σε κάποια προδιάθεση των Αμερικανών, αλλά έχει να κάνει με το πολιτικό σύστημα. Eχει να κάνει με το σύστημα των μέσων ενημέρωσης, έχει να κάνει επίσης και με το μορφωτικό επίπεδο. Ολοι μας είμαστε δεκτικοί στις θεωρίες συνωμοσίας. Aνδρες, γυναίκες, ηλικιωμένοι, νέοι, μαύροι, λευκοί, φτωχοί, πλούσιοι. Υπάρχουν ωστόσο στατιστικά σημαντικές αποκλίσεις στις δημοσκοπήσεις: οι άνδρες είναι πιο επιρρεπείς από τις γυναίκες.

– Γιατί άραγε;

– Μια λογική εξήγηση είναι ότι πολλές θεωρίες συνωμοσίας αφορούν διαδικασίες κοινωνικού μετασχηματισμού των τελευταίων δεκαετιών, την παγκοσμιοποίηση, η οποία αμφισβήτησε τον ρόλο των ανδρών ως παρόχων και προστατών. Φυσικά και ο φεμινισμός ή άλλα μεταρρυθμιστικά κινήματα κλόνισαν τον κυρίαρχο ρόλο των ανδρών στις δυτικές κοινωνίες. Οι θεωρίες συνωμοσίας είναι, λοιπόν, μια απάντηση σε αυτό. Οι γυναίκες έχουν μάλλον ωφεληθεί από αυτές τις κοινωνικές αλλαγές, ενώ οι άνδρες συχνά τις αντιλαμβάνονται ως απειλή.

– Η άποψή σας είναι ότι οι θεωρίες συνωμοσίας μπορούν να παίξουν εποικοδομητικό ρόλο…

– Αυτό που λέω είναι ότι έχει σημασία να εξετάζουμε τις θεωρίες συνωμοσίας. Να σκεφτόμαστε πιο διαφοροποιημένα απ’ ό,τι κάναμε μέχρι τώρα. Να μην τσουβαλιάζουμε απλώς τις θεωρίες συνωμοσίας. Να μην απορρίπτουμε τους ανθρώπους που πιστεύουν σ’ αυτές ως τρελούς ή ακροδεξιούς και αντισημίτες, αλλά να κοιτάμε πιο προσεκτικά. Φυσικά υπάρχουν εξαιρετικά προβληματικές θεωρίες συνωμοσίας, αλλά αξίζει επίσης να εξετάσουμε ποια κοινωνικά προβλήματα υποδεικνύουν, έστω και με αυτή την εξαιρετικά διαστρεβλωμένη, αλλόκοτη μορφή. Ειδικά οι αποκαλύψεις για τον Eπσταϊν μας θυμίζουν ότι οι θεωρίες συνωμοσίας για τις ελίτ, ακόμη κι αν οι κατηγορίες είναι κυριολεκτικά παράλογες, δεν γεννιούνται στο κενό, αλλά μπορούν κάλλιστα να αναδεικνύουν κοινωνικά προβλήματα και παθογένειες.