Σύμφωνα με το υπουργείο Εσωτερικών της Ισπανίας, μέσα σε μόλις 24 ώρες περίπου 50.000 μετανάστες πέρασαν στον ισπανικό θύλακο της Θέουτα, μιας περιοχής με μόλις 85.000 μόνιμους κατοίκους στη Βόρεια Αφρική, ενώ σε τουλάχιστον 57 υπολογίζονταν όσοι έχασαν τη ζωή τους στην προσπάθεια να πατήσουν ευρωπαϊκό έδαφος. Οι σκηνές «απόλυτου χάους» που είδαν το φως της δημοσιότητας ξεπερνούν κατά πολύ όσα είχαν προηγηθεί τον Μάιο του 2021, όταν περισσότεροι από 8.000 μετανάστες από το Μαρόκο και την υποσαχάρια Αφρική, ανήλικοι πολλοί εξ αυτών, είχαν εισέλθει στη Θέουτα μέσα σε περίπου δύο 24ωρα.

Αυτή η νέα –μάλλον αναπάντεχη για τη Μαδρίτη, εάν κρίνουμε από τις πρώτες αντιδράσεις της– υποτροπή του μεταναστευτικού προκάλεσε άμεσα κρίση σε τουλάχιστον τέσσερα μέτωπα:

1) Στα σύνορα της Ισπανίας με το Μαρόκο, όπου η Μαδρίτη αναγκάστηκε να στείλει στρατιωτικές δυνάμεις με στόχο την αποκατάσταση της τάξης και του ελέγχου.

2) Εντός της Ισπανίας, με την αντιπολίτευση (κυρίως τα κόμματα της Δεξιάς και της άκρας Δεξιάς) να επιτίθεται στην κεντροαριστερή κυβέρνηση του Πέδρο Σάντσεθ, την οποία κατηγορούν ότι έχει υιοθετήσει στάση «υποχωρητική» στο μεταναστευτικό ή ακόμη και «ενθαρρυντική της παράτυπης μετανάστευσης».

3) Στον άξονα Ισπανίας – Μαρόκου, όπου γεννήθηκαν ερωτήματα αφενός σχετικά με τους λόγους (ή τις μεθοδεύσεις) που οδήγησαν σε αυτήν την ξαφνική μεταναστευτική «έκρηξη» και αφετέρου σχετικά με όσα θα ακολουθήσουν από εδώ και πέρα (Τι θα γίνει με τους μετανάστες που πέρασαν στον ισπανικό έδαφος; Θα απελαθούν άμεσα;).

4) Σε ευρωπαϊκό επίπεδο, καθώς η (δεξιά) ιταλική κυβέρνηση της Τζόρτζια Μελόνι έσπευσε να ζητήσει την αναστολή της ελεύθερης μετακίνησης στα σύνορα με την Ισπανία, όπερ σημαίνει την επαναφορά των ελέγχων και την προσωρινή κατάργηση όσων προβλέπονται στο πλαίσιο της ζώνης Σένγκεν. Θα πρέπει να σημειωθεί, πάντως, ότι η Ιταλία δεν έχει κοινά σύνορα με την Ισπανία. Η Γαλλία, από την άλλη πλευρά, που έχει, ανακοίνωσε κι εκείνη χθες, διά του υπουργού Εσωτερικών Λοράν Νουνιές, την πρόθεσή της να ενισχύσει τους ελέγχους στα γαλλοϊσπανικά σύνορα.

Τι ήταν όμως εκείνο που πραγματικά πυροδότησε αυτήν την ξαφνική υποτροπή του μεταναστευτικού στη Μεσόγειο; Η απάντηση στο συγκεκριμένο ερώτημα πρόκειται σε μεγάλο βαθμό να κρίνει και τον τρόπο με τον οποίο θα επιχειρήσουν να χειριστούν το ζήτημα οι άμεσα και έμμεσα εμπλεκόμενες πλευρές το προσεχές διάστημα.

«Οι αφίξεις αυξάνονταν, αλλά οι λόγοι παραμένουν ασαφείς», σημείωναν χθες στις αναλύσεις τους τα διεθνή ειδησεογραφικά πρακτορεία. Πίσω από τις όποιες «ασάφειες», ωστόσο, υπήρχαν και υπάρχουν υποψίες που γεννούν ερωτήματα και δίνουν τροφή σε πολιτικές και γεωπολιτικές αντιπαραθέσεις.

Οι πολιτικοί αντίπαλοι του σοσιαλιστή Ισπανού πρωθυπουργού Πέδρο Σάντσεθ υποστηρίζουν ότι είναι αυτός και η κυβέρνησή του που «ενθάρρυναν» την παράνομη μετανάστευση με την απόφασή τους να προχωρήσουν στη νομιμοποίηση περίπου 500.000 παράτυπων μεταναστών. Υπενθυμίζεται ότι τον περασμένο Ιανουάριο η κυβέρνηση της Ισπανίας παρουσίασε ένα τέτοιου τύπου σχέδιο.

Με βάση αυτό, ξένοι υπήκοοι, που έχουν λευκό ποινικό μητρώο και μπορούν να αποδείξουν ότι είχαν ζήσει στην Ισπανία για ένα διάστημα τουλάχιστον πέντε μηνών έως τα τέλη του 2025, θα μπορούσαν να αποκτήσουν άδειες παραμονής διάρκειας ενός έτους με δυνατότητα επέκτασης.

Ηδη από την πρώτη στιγμή, αντιπολιτευόμενα ισπανικά κόμματα, όπως το κεντροδεξιό PP του Αλμπέρτο Νούνιεθ Φεϊχό και το ακροδεξιό Vox του Σαντιάγο Αμπασκάλ, είχαν σπεύσει να επικρίνουν αυτό το μέτρο με το επιχείρημα ότι ενθαρρύνει την παράνομη μετανάστευση.

Ο Λευκός Οίκος

Ολες εκείνες οι κατηγορίες πλέον επανέρχονται στο προσκήνιο με φόντο τη Θέουτα. «Ο πρόεδρος Τραμπ έχει προειδοποιήσει εδώ και καιρό την Ευρώπη τι θα συμβεί αν συνεχίσει να εφαρμόζει ακροαριστερές πολιτικές που διευκολύνουν τη μαζική μετανάστευση», δήλωσε χθες η Αννα Κέλι, εκπρόσωπος του Λευκού Οίκου, αξιοποιώντας την ευκαιρία για να επιτεθεί στον Ισπανό πρωθυπουργό, με τον οποίο, ως γνωστόν, ο Ντόναλντ Τραμπ έχει προηγούμενα.

«Οι εικόνες που έρχονται από τη Θέουτα δείχνουν πως η επιλογή της κυβέρνησης της Μαδρίτης να χορηγήσει ισπανική, και επομένως ευρωπαϊκή, υπηκοότητα σε πάνω από 500.000 παράτυπους μετανάστες είναι βαθιά λανθασμένη και ενθαρρύνει τη διακίνηση ανθρώπων», έγραψε ο Ιταλός υπουργός Εξωτερικών Αντόνιο Ταγιάνι σε ανάρτησή του στην πλατφόρμα Χ, προκαλώντας την άμεση και έντονη αντίδραση της ισπανικής κυβέρνησης, που βγήκε στην αντεπίθεση κατηγορώντας την ιταλική ηγεσία για δημαγωγία.

Ο Ισπανός υπουργός Εξωτερικών Χοσέ Λουίς Αλβαρες αποκήρυξε ως «ανάρμοστη» την ανάρτηση του Ταγιάνι, υπογραμμίζοντας ότι η Ισπανία «αναμένει ευρωπαϊκή αλληλεγγύη και όχι οπαδική δημαγωγία» από μια χώρα που είναι φίλη και εταίρος, όπως είναι η Ιταλία. Στον αντίποδα, πάντως, όσοι είδαν θετικά το πλάνο του Σάντσεθ για τις νομιμοποιήσεις μεταναστών υποστηρίζουν ότι αυτό προσανατολίζεται κυρίως στους ισπανόφωνους χριστιανούς (καθολικούς) μετανάστες από τη Λατινική Αμερική που ζουν στην Ισπανία (οι περισσότεροι εξ αυτών είναι υπήκοοι Περού, Κολομβίας και Ονδούρας, σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία) και όχι σε Μαροκινούς ή άλλους.

Τα αίτια

Αναζητώντας τις αιτίες της πρόσφατης μεταναστευτικής «έκρηξης», παράγοντες που σχετίζονται με την τοπική αυτοδιοίκηση στη Θέουτα εστιάζουν την προσοχή τους παράλληλα και σε μια άλλη, νομικού τύπου εξέλιξη. Πιο συγκεκριμένα, συσχετίζουν τις τελευταίες εξελίξεις με μια πρόσφατη απόφαση του Ανωτάτου Δικαστηρίου της Ισπανίας, το οποίο έκρινε ότι οι Αρχές δεν μπορούν να στέλνουν άμεσα πίσω στο Μαρόκο όσους μετανάστες φθάνουν διά θαλάσσης στη Θέουτα και ότι για να γίνει αυτό θα πρέπει να έχει προηγηθεί μια άλλη, περισσότερο χρονοβόρα διαδικασία. Σημειώνεται, ωστόσο, ότι αυτή η απόφαση δεν αφορά όσους περνούν στον ισπανικό θύλακο πεζή και σκαρφαλώνουν πάνω στους συνοριακούς φράχτες.

Από εκεί και πέρα, υπάρχει και μια άλλη, περισσότερο γεωπολιτική ή διακρατική διάσταση στα σενάρια που βλέπουν το φως της δημοσιότητας. Εμπειροι παρατηρητές υποστηρίζουν ότι η μαροκινή ηγεσία εργαλειοποιεί το μεταναστευτικό χρησιμοποιώντας το ως μέσο πίεσης κάθε φορά που είτε έχει ενοχληθεί για κάτι που έκανε η Μαδρίτη είτε θέλει να διεκδικήσει κάτι (διπλωματικά, οικονομικά) από την πλευρά της Ισπανίας.

Πριν από τη μεταναστευτική «έκρηξη» του 2021, για παράδειγμα, η πόλη Ραμπάτ στο Μαρόκο είχε ενοχληθεί επειδή είχε γίνει δεκτός στην Ισπανία για νοσηλεία ο Μπραχίμ Γκάλι, ηγέτης του Μετώπου Πολισάριο που επιδιώκει να απομακρύνει τους Μαροκινούς από τις περιοχές που έχουν προσαρτήσει στη Δυτική Σαχάρα, και σε αντίποινα φέρεται να άνοιξε τα σύνορα. Εν έτει 2026 πια, με φόντο τα τελευταία γεγονότα, αναλυτές υποστηρίζουν ότι το Μαρόκο μπορεί και πάλι να ενοχλήθηκε, αυτήν τη φορά από τις πρόσφατες προσπάθειες της Ισπανίας να εμβαθύνει τους δεσμούς της με την Αλγερία.

Βολές Σάντσεθ για τα οργανωμένα κυκλώματα διακινητών

Από το έδαφος της Θέουτα, την οποία επισκέφθηκε χθες, ο Ισπανός πρωθυπουργός Πέδρο Σάντσεθ καταδίκασε τα γεγονότα των περασμένων ημερών ως «παραβίαση της εδαφικής κυριαρχίας της Ισπανίας» και επέρριψε ευθύνες στα δίκτυα των διακινητών που, όπως είπε χαρακτηριστικά, «εξαπατούν τόσο πολλούς νέους ανθρώπους και τελικά οδηγούν πολλούς από αυτούς στον θάνατο».

Συνεχίζοντας, ο Ισπανός πρωθυπουργός προανήγγειλε την τοποθέτηση νέων εγκαταστάσεων θωράκισης που θα εμποδίζουν την πρόσβαση στη Θέουτα από τη θάλασσα. Περίπου 60.000 μετανάστες προερχόμενοι από το Μαρόκο πέρασαν μέσα σε λίγα 24ωρα αυτήν την εβδομάδα στον ισπανικό θύλακο της Θέουτα στη Βόρεια Αφρική, ο μόνιμος πληθυσμός του οποίου όμως δεν ξεπερνά τις 85.000. Σε ανάλογο πνεύμα, η υπουργός Αμυνας της Ισπανίας Μαργαρίτα Ρόμπλες Φερνάντεθ υπογράμμισε ότι όσοι επιχειρούν να περάσουν παράνομα «θα καταλήξουν πίσω στο Μαρόκο» και ζήτησε «οι μαφίες των σωματεμπόρων να σταματήσουν να εξαπατούν τους νέους σε ηλικία μετανάστες». Η ισπανική κυβέρνηση έσπευσε, με άλλα λόγια, να ρίξει την ευθύνη στα δίκτυα διακινητών που «παίζουν με τις ζωές και τις προσδοκίες νέων σε ηλικία Μαροκινών». 

Επειτα από τις σκηνές χάους που προηγήθηκαν την περασμένη Πέμπτη, οι ισπανικές αρχές επιδόθηκαν σε μια κούρσα με στόχο την αποκατάσταση της κανονικότητας και του ελέγχου. Οι τοπικές αρχές της Θέουτα είχαν άλλωστε σπεύσει να υπογραμμίσουν ότι η ξαφνική είσοδος περίπου 60.000 μεταναστών σε μια περιοχή μόλις 85.000 μόνιμων κατοίκων δημιουργούσε μια κατάσταση «απολύτως μη βιώσιμη». Από την πλευρά του, το υπουργείο Εσωτερικών της Ισπανίας ανακοίνωσε ότι έως και χθες το απόγευμα περίπου 38.000 μετανάστες είχαν επιστρέψει εθελοντικά πίσω στο Μαρόκο. 

Ο ισπανικός θύλακος της Θέουτα μαζί με τον επίσης ισπανικό θύλακο της Μελίγια είναι τα μόνα χερσαία σύνορα που έχει η Ευρωπαϊκή Ενωση με την Αφρική, γεγονός το οποίο τα τοποθετεί ανά διαστήματα στο επίκεντρο των μεταναστευτικών ροών. Αυτήν τη φορά, ωστόσο, τα πλήθη όσων πέρασαν μαζικά στον ισπανικό θύλακο ήταν πολύ μεγαλύτερα από ό,τι σε άλλες αντίστοιχες περιπτώσεις στο παρελθόν, ενώ η μαζικότητα και ο χρονικός συντονισμός των κινήσεων δείχνει ότι προφανώς υπήρξε καθοδήγηση από κέντρα (διακινητών ή άλλα) πίσω στο Μαρόκο.

Η πλευρά του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν ανέφερε χθες ότι το Παρίσι είναι σε επαφή με τις ισπανικές και τις μαροκινές αρχές και ότι, εάν χρειαστεί, η Γαλλία είναι έτοιμη να συνδράμει την Ισπανία μέσω του Ευρωπαϊκού Οργανισμού Συνοριοφυλακής και Ακτοφυλακής (Frontex). 

Περίπου την ίδια ώρα, ωστόσο, η αντίπαλος του Μακρόν, Μαρίν Λεπέν, η οποία αναμένεται να διεκδικήσει εκ νέου την προεδρία της Γαλλίας το 2027, δήλωνε ότι εάν κερδίσει τις εκλογές θα περιορίσει την ελεύθερη κυκλοφορία στο πλαίσιο της ζώνης Σένγκεν μόνο στους Ευρωπαίους υπηκόους.