Την προηγούμενη φορά που ο Τραμπ ήταν πρόεδρος, τα πράγματα ήταν αλλιώς: Οι Τούρκοι συγκρούονταν με τους Σαουδάραβες (για την υπόθεση της δολοφονίας του Τζαμάλ Κασόγκι) και οι Σαουδάραβες με τους Καταριανούς (για τη Μουσουλμανική Αδελφότητα).

Οταν ξέσπασε η μεγάλη ενδοαραβική διπλωματική ρήξη το 2017, με φόντο τότε τα «απόνερα» της καλούμενης «αραβικής άνοιξης», εν μέσω εμφυλίων συγκρούσεων και πολέμων δια αντιπροσώπων, τα στρατόπεδα στην περιοχή MENA (Middle East – North Africa) έμοιαζαν σαφώς διαχωρισμένα: Από τη μία πλευρά ήταν η Τουρκία, το Κατάρ, η Σομαλία, η Χαμάς και η Μουσουλμανική Αδελφότητα  – και από την άλλη η Σαουδική Αραβία, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Αίγυπτος, το Μπαχρέιν και οι δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ στην ανατολική Λιβύη.

Τα χρόνια εκείνα, προτού οι Εμιρατινοί και το Μπαχρέιν ενταχθούν στις Συμφωνίες του Αβραάμ (το 2020) εξομαλύνοντας τις σχέσεις τους με το Ισραήλ, ο Ερντογάν αποκήρυσσε τον Αιγύπτιο πρόεδρο Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι ως «τύρρανο» και τον Σαουδάραβα πρίγκιπα διάδοχο Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν ως «απειλή». Ο Τούρκος πρόεδρος προτιμούσε, τότε, τον Μόρσι από τον Σίσι και τον Κασόγκι από τον Μπιν Σαλμάν. Ο ίδιος μάλιστα διατυμπάνιζε αυτές τις επιλογές του, κάνοντάς τες σημαία της εξωτερικής του πολιτικής.

Οι εχθροί που έγιναν «φίλοι»

Λίγα χρόνια μετά, το κλίμα έχει πια αλλάξει. Μόλις την περασμένη εβδομάδα, το διήμερο 3-4 Φεβρουαρίου, ο Ρ.Τ. Ερντογάν βρέθηκε σε Αίγυπτο και Σαουδική Αραβία, ανταλλάσσοντας θερμές χειραψίες με τον Σίσι και τον Μπιν Σαλμάν, ηγέτες τους οποίους άλλοτε επέκρινε.

Αυτή η επαναπροσέγγιση είχε αρχίσει, βέβαια, να προετοιμάζεται ήδη από το 2021, χρονιά κατά την οποία έληξε επισήμως η διπλωματική ρήξη μεταξύ Κατάρ και Σαουδικής Αραβίας.

•Τον Ιανουάριο του 2021 Σαουδάραβες και Καταριανοί ανακοίνωσαν ότι προχωρούν στην αποκατάσταση των μεταξύ τους δεσμών.

•Τον Απρίλιο του 2022 o Ερντογάν επισκέφθηκε τη Σαουδική Αραβία.

•Τον Ιούνιο του 2022 ο Σαουδάραβας πρίγκιπας διάδοχος Μοχάμεντ μπιν Σαλμάν επισκέφθηκε την Τουρκία.

•Tον Νοέμβριο του 2022 Ερντογάν και Σίσι αντήλλαξαν χειραψία στο περιθώριο του Παγκοσμίου Κυπέλλου Ποδοσφαίρου στην Ντόχα του Κατάρ.

•Τον Ιούλιο του 2023 ο Τούρκος πρόεδρος επισκέφθηκε τη Σαουδική Αραβία και τα Εμιράτα.

•Την περίοδο Ιουλίου – Αυγούστου του 2023: Οι Σαουδάραβες υπέγραψαν συμφωνίες με την τουρκική αμυντική βιομηχανία Baykar, του γαμπρού του Ερντογάν, για την αγορά τουρκικών drones και την ανάπτυξη γραμμής παραγωγής μη επανδρωμένων αεροσκαφών εντός των σαουδαραβικών συνόρων. 

•Τον Φεβρουάριο του 2024 ο Ρ. Τ. Ερντογάν μετέβη στην Αίγυπτο.

•Τον Σεπτέμβριο του 2024 ο Αμπντέλ Φατάχ αλ Σίσι πραγματοποίησε την πρώτη επίσκεψή του στην Τουρκία έπειτα από 12 χρόνια.

•Τον Σεπτέμβριο του 2025 στρατιωτικές δυνάμεις από την Αίγυπτο και την Τουρκία πήραν μέρος σε κοινά αεροναυτικά γυμνάσια για πρώτη φορά έπειτα από 13 χρόνια…

Οι επισκέψεις που έκανε την περασμένη εβδομάδα ο Τούρκος πρόεδρος σε Ριάντ και Κάιρο έρχονται, σε συνέχεια όλων των προαναφερθέντων, να τονώσουν ακόμη περισσότερο την πορεία της επαναπροσέγγισης, προσδίδοντας σε αυτήν στρατηγικά χαρακτηριστικά. Διόλου τυχαία, πέρα από τις δεσμεύσεις που διατυπώθηκαν περί αύξησης του όγκου των διμερών εμπορικών συναλλαγών, στο πλαίσιο αυτών των επισκέψεων την περασμένη εβδομάδα υπεγράφησαν και νέες αμυντικού περιεχομένου συμφωνίες.

Σύμφωνα μάλιστα με όσα μεταφέρουν ξένοι αναλυτές, οι συμφωνίες που συνάπτει πια η Αγκυρα με χώρες όπως είναι για παράδειγμα η Αίγυπτος, αντανακλούν μια σταδιακή στρατηγική σύγκλιση που περιλαμβάνει παράλληλα και την ανταλλαγή πληροφοριών σε σχέση με άλλες τρίτες χώρες όπως είναι επί παραδείγματι η Λιβύη και η Παλαιστίνη.

Στροφές 180 μοιρών

Η Αγκυρα έχει αλλάξει γραμμή εδώ και καιρό, απέναντι στις ηγεσίες της Αιγύπτου και της Σαουδικής Αραβίας, ενώ παραμένει κοντά στο Κατάρ, όπως και άλλοτε. Η τουρκική ηγεσία έχει αποδείξει ότι είναι ικανή για στροφές ακόμη και 180 μοιρών, όταν κρίνει ότι αυτές δύνανται να εξυπηρετήσουν τα συμφέροντά της.

Παράλληλα ωστόσο, τα τελευταία χρόνια στην περιοχή MENA έχουν αλλάξει στάση και άλλοι «παίκτες».

Όπως προαναφέρθηκε, το 2017 τα ανταγωνιστικά μπλοκ στην περιοχή ήταν τα εξής: Τουρκία, Κατάρ, Σομαλία, Χαμάς και Αδελφοί Μουσουλμάνοι από τη μία πλευρά – Σαουδική Αραβία, Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, η Αίγυπτος και Μπαχρέιν από την άλλη.

Νέες «συμμαχίες»

Πλέον, αυτά παρουσιάζονται να έχουν αλλάξει. Σύμφωνα με τον Φίρας Μάκσαντ του Eurasia Group και όσα αναφέρει σε σχετικό άρθρο του στο περιοδικό FP, υπάρχουν πια δύο νέα αναδυόμενα μπλοκ που διαμορφώνονται ως εξής:

Στη μία πλευρά βρίσκονται το Ισραήλ, η Ελλάδα, το Μαρόκο, τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα και η Ινδία (άλλοι αναλυτές, όπως η Καμίλ Λονς του ECFR, εντάσσουν στην εν λόγω ομάδα και την Αιθιοπία ή μιλούν, πιο συγκεκριμένα, για έναν άξονα Εμιράτων – Ισραήλ – Αιθιοπίας)· και στην άλλη πλευρά η Τουρκία, η Σαουδική Αραβία, το Κατάρ, το Πακιστάν και η Αίγυπτος.

Εν τω μεταξύ βέβαια, στην ευρύτερη περιοχή της Ανατολικής Μεσογείου τα τελευταία χρόνια, κυρίως από τις επιθέσεις της 7ης Οκτωβρίου του 2023 κι έπειτα, όντως σημειώθηκαν ανατροπές και γεγονότα πρωτοφανή.

Τα ταμπού που έσπασαν

Το Ιράν αποδυναμώθηκε… ο Μπασάρ αλ Ασαντ ανετράπη… οι Κούρδοι υπέστησαν βαριές ήττες στη βόρεια Συρία… το Ισραήλ βομβάρδισε την Ντόχα… Ισραηλινοί και Ιρανοί βρέθηκαν να ανταλλάσσουν για πρώτη φορά πυρά άμεσα κι όχι δια αντιπροσώπων… οι Αμερικανοί έπληξαν στόχους εντός των ιρανικών συνόρων για πρώτη φορά έπειτα από δεκαετίες… Χεζμπολάχ και Χαμάς βρέθηκαν με την πλάτη στον τοίχο να καλούνται να αφοπλιστούν… ενώ Τούρκοι, Καταριανοί και Αιγύπτιοι διεκδικούν πια ρόλο συνδιαμορφωτή των εξελίξεων στη Λωρίδα της Γάζας, κι αυτό με την επί της αρχής σύμφωνη γνώμη των ΗΠΑ.

Εάν υπήρχαν ταμπού, αυτά πλέον προφανώς δεν υπάρχουν.

Μέσα σε αυτό πλαίσιο των σαρωτικών αλλαγών, αναδύθηκε όμως παράλληλα και μια άλλη ενδοαραβική κόντρα.

Η νέα ενδοαραβική κόντρα

Δύο χώρες που ήταν άλλοτε «ενωμένες» απέναντι στο Κατάρ, όπως εν προκειμένω η Σαουδική Αραβία και τα Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, πλέον «συγκρούονται» και δεν το κρύβουν.

Η κόντρα τους «έσκασε» σαν είδηση στις σελίδες των ΜΜΕ προ εβδομάδων, όταν η σαουδαραβική ηγεσία κατηγόρησε ανοιχτά τα Εμιράτα ότι στηρίζουν αποσχιστικές ομάδες Υεμενιτών αυτονομιστών και βομβάρδισε φορτία με όπλα στη νότια Υεμένη. Οι εν λόγω Υεμενίτες αυτονομιστές, οι ανήκοντες στο καλούμενο Νότιο Μεταβατικό Συμβούλιο (Southern Transitional Council – STC), που όντως υποστηρίζεται από τα ΗΑΕ, είχαν τον περασμένο Δεκέμβριο προελάσει εντός των εδαφών της Υεμένης επεκτείνοντας τον έλεγχό τους σε περιοχές που συνορεύουν με τη Σαουδική Αραβία, γεγονός το οποίο προφανώς εξόργισε το Ριάντ, ειδικά αφού εκείνοι κινήθηκαν κατά δυνάμεων που υποστηρίζονται από τους Σαουδάραβες. 

Ριάντ και Αμπου Ντάμπι έχουν τα τελευταία χρόνια στηρίξει, λιγότερο ή περισσότερο έντονα, αντικρουόμενες πλευρές στα ανοιχτά μέτωπα της Υεμένης, του Σουδάν, της Συρίας, της Λιβύης και της Σομαλίας.

Στη Συρία, οι Σαουδάραβες στηρίζουν εμφατικά τη Δαμασκό (όπως και η Τουρκία), ενώ οι Εμιρατινοί διατηρούν ανοιχτούς διαύλους με τους Δρούζους (όπως και το Ισραήλ).

Στη Σομαλία, οι Εμιρατινοί έχουν προσεγγίσει τη Σομαλιλάνδη (όπως και το Ισραήλ), ενώ οι Σαουδάραβες στηρίζουν το Μογκαντίσου (όπως και η Τουρκία), το οποίο Μογκαντίσου όμως πριν από μόλις λίγες εβδομάδες ανακοίνωσε ότι τερματίζει όλες τις συμφωνίες που είχε συνάψει με τα Εμιράτα επικαλούμενο ως αιτία της «εχθρικές» και «αποσταθεροποιητικές» όπως τις χαρακτήρισε κινήσεις της εμιρατινής ηγεσίας. 

Στο Σουδάν, οι Σαουδάραβες στηρίζουν τη διεθνώς αναγνωρισμένη κυβέρνηση, ενώ τα Εμιράτα φέρονται να έχουν πάρει θέση στο πλευρό των παραστρατιωτικών Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης (RSF), οι οποίες όμως ανακοίνωσαν πριν από μόλις λίγες εβδομάδες ότι κατέρριψαν ένα τουρκικό drone τύπου Bayraktar.

Στη Λιβύη από την άλλη πλευρά, οι Εμιρατινοί είναι πιο κοντά στις δυνάμεις του Χαλίφα Χαφτάρ, ο οποίος είχε όμως στο πρόσφατο παρελθόν συγκρουστεί με την Τουρκία…

Αξίζει να σημειωθεί, δε, ότι πολλά από τα προαναφερθέντα μέτωπα συνδέονται. Οπως χαρακτηριστικά αναφέρει ο ιστοχώρος the New Arab σε ανάλυσή του, υπάρχουν δίκτυα υποστηριζόμενα από τα Εμιράτα που «συνδέουν τον Χαλίφα Χαφτάρ με τη Σομαλιλάνδη μέσω της Αιθιοπίας και των Δυνάμεων Ταχείας Υποστήριξης του Σουδάν».

Μια ανταγωνιστική σχέση με ευρύτερες απολήξεις

Σύμφωνα με τους NY Times, αυτή η κόντρα μεταξύ Σαουδικής Αραβίας και Εμιράτων έχει πια αποκτήσει όχι απλώς τακτικιστικά αλλά στρατηγικά χαρακτηριστικά και, ως εκ τούτου, θα μπορούσε να έχει επιπτώσεις στην ευρύτερη περιοχή της Μέσης Ανατολής, συνδαυλίζοντας ήδη υπάρχουσες εστίες έντασης και διευρύνοντας ήδη υπάρχοντα ρήγματα.

Ριάντι και Αμπου Ντάμπι άλλοτε διαχειρίζονταν τις διαφωνίες τους παρασκηνιακά. «Η συμμαχία Σαουδικής Αραβίας – ΗΑΕ μπορεί να είναι πιο αδύναμη από ό,τι φαίνεται», έγραφε ο Σάμιουελ Ραμάνι στον ιστοχώρο του αμερικανικού the National Interest ήδη από τον Δεκέμβριο του 2017, όταν οι ηγεσίες σε Ριάντ και Αμπου Ντάμπι ακόμη παρουσιάζονταν «ενωμένες» απέναντι στο δίδυμο Κατάρ και Τουρκίας. Ο Ραμάνι υποστήριζε ήδη από τότε ότι Σαουδική Αραβία και Εμιράτα προσεγγίζουν κατά τρόπο αντικρουόμενο τα μέτωπα της Συρίας και της Υεμένης.

«Τα αποκλίνοντα περιφερειακά συμφέροντα της Σαουδικής Αραβίας και των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων φαίνεται ότι θα παροξυνθούν από τον αυξανόμενο οικονομικό ανταγωνισμό», έγραφε ο Ράιαν Μπολ τον Απρίλιο του 2021 στον ιστοχώρο του New Lines Institute for Strategy and Policy, υποστηρίζοντας ότι Ριάντ και Αμπου Ντάμπι «θα βρίσκονται σε αυξανόμενο ανταγωνισμό καθώς προσπαθούν ταυτόχρονα να διαφοροποιήσουν τις οικονομίες τους μακριά από τους υδρογονάνθρακες».

Εν έτει 2026 πια, οι διαφωνίες, που άλλοτε κρύβονταν, πλέον δεν χωρούν κάτω από τα χαλί, καθώς απλώνονται από το μέτωπα της οικονομίας (ως οικονομικός και ενεργειακός ανταγωνισμός) έως και της γεωπολιτικής (ως αγώνας για περιφερειακή επιρροή και εξασφάλιση περιφερειακών ερεισμάτων). Στα μάτια των Σαουδαράβων οι Εμιρατινοί συμπεριφέρονται ως κακομαθημένα παιδιά που παίζουν με τα σπίρτα σε πυριτιδαποθήκες. Στα μάτια των Εμιρατινών από την άλλη πλευρά, οι Σαουδάραβες συμπεριφέρονται ως αυτόκλητος μεγάλος αδελφός που θέλει να έχει τον έλεγχο και το πάνω χέρι. 

Οσο για την κόντρα τους, αναλυτές εκτιμούν ότι αυτή θα μπορούσε να ανεβάσει κατακόρυφα την ένταση το προσεχές διάστημα στο Κέρας της Αφρικής, όπου όμως ενισχύουν το τελευταίο διάστημα την παρουσία τους κι άλλοι όπως οι Τούρκοι (στη Σομαλία) και οι Ισραηλινοί (στη Σομαλιλάνδη).

«Η σύγκρουση Σαουδικής Αραβίας – ΗΑΕ αναδιαμορφώνει τη δυναμική σε όλη την Υεμένη και στο Κέρας της Αφρικής. Η Ευρώπη πρέπει να δώσει προσοχή», σχολιάζει η Καμίλ Λονς σε ανάλυσή της στον ιστοχώρο του European Council on Foreign Relations.