ΒΡΥΞΕΛΛΕΣ – ΑΝΤΑΠΟΚΡΙΣΗ. Τέλος στο απλό «δηλώνω ότι είμαι 18» για να ανοίξει ένα παιδί λογαριασμό στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης επιχειρούν να βάλουν οι Βρυξέλλες προτείνοντας –για πρώτη φορά– κοινά ηλικιακά όρια σε ολόκληρη την Ευρωπαϊκή Ενωση, καθώς και αυστηρούς κανόνες για τον τρόπο με τον οποίο social media, διαδικτυακά παιχνίδια και εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης σχεδιάζονται για ανηλίκους.

Με τη νομοθετική πρωτοβουλία (EU KIDS Act) που παρουσίασε χθες η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, η Κομισιόν προτείνει παιδιά κάτω των 13 ετών να μην μπορούν να έχουν λογαριασμό στα social media. Από τα 13 έως τα 15 έτη θα επιτρέπονται περιορισμένοι και εποπτευόμενοι από γονείς και κηδεμόνες λογαριασμοί (mini accounts), ενώ από τα 15 ένας έφηβος θα μπορεί να ανοίγει αυτόνομα λογαριασμό.

Και στις τρεις περιπτώσεις, όμως, η προστασία δεν αφορά την ηλικία: για όλους τους ανηλίκους κάτω των 18 ετών οι υπηρεσίες θα πρέπει να είναι ασφαλείς «εκ σχεδιασμού». «Τα παιδιά μας έρχονται σήμερα σε επαφή με ορισμένες από τις πιο εξελιγμένες τεχνολογίες, που δημιουργήθηκαν ποτέ – και δεν δημιουργήθηκαν με γνώμονα την ευημερία τους», τόνισε η πρόεδρος της Κομισιόν.

Τα στοιχεία που επικαλέστηκε δείχνουν το μέγεθος της αλλαγής στην καθημερινότητα των παιδιών: οι έφηβοι περνούν κατά μέσον όρο 4,5 ώρες στο Διαδίκτυο τις σχολικές ημέρες και 6,1 ώρες τα Σαββατοκύριακα. Οσοι άρχισαν να χρησιμοποιούν social media πριν από την ηλικία των δέκα ετών φθάνουν περίπου τις επτά έως οκτώ ημερησίως – σχεδόν «μία ολόκληρη εργάσιμη ημέρα», όπως είπε η Φον ντερ Λάιεν. Παράλληλα, σύμφωνα με στοιχεία της Κομισιόν, ένας στους τρεις νέους αναφέρει στρες, κοινωνικό αποκλεισμό ή δυσκολίες συγκέντρωσης και περίπου ένας στους τέσσερις έχει έρθει αντιμέτωπος με επιβλαβές ή ενοχλητικό περιεχόμενο.

Τι θα αλλάξει, όμως, πρακτικά; Ενα παιδί 14 ετών θα μπορεί να χρησιμοποιεί social media –μέσω λογαριασμού– που έχει δημιουργήσει ο γονέας με ημερήσια χρήση έως μία ώρα. Επίσης ο γονέας θα μπορεί να περιορίζει ακόμη περισσότερο τον χρόνο, να καθορίζει πότε χρησιμοποιείται ο λογαριασμός και να εγκρίνει νέες επαφές.

Πώς έγινε η επιλογή

Η ηλικιακή διαβάθμιση, υπογραμμίζουν οι ίδιες πηγές, δεν επελέγη αυθαίρετα. Το μοντέλο κάτω των 13, 13-15 και άνω των 15 βασίζεται στις συστάσεις ειδικού πάνελ για την ασφάλεια των παιδιών στο Διαδίκτυο, που εξέτασε και την εμπειρία χωρών, όπως η Αυστραλία.

Η Κομισιόν επέλεξε σταδιακή προσέγγιση στη χρήση των social media, αντί οριζόντιας απαγόρευσης, λαμβάνοντας υπόψη και νομικές «προκλήσεις» που ανέδειξε η πρόσφατη απόφαση του γαλλικού συνταγματικού συμβουλίου, το οποίο έκρινε αντισυνταγματική τη γενική απαγόρευση των social media για τους κάτω των 15 ετών, κρίνοντας ότι περιόριζε δυσανάλογα την ελευθερία έκφρασης και ότι δεν προέβλεπε επαρκείς εγγυήσεις για την προστασία της ιδιωτικότητας κατά την επαλήθευση της ηλικίας.

Παιδιά κάτω των 13 ετών δεν θα μπορούν να έχουν λογαριασμό στα social media, ενώ από τα 13 έως τα 15 έτη θα μπορούν να «ανοίξουν» λογαριασμό που θα εποπτεύεται από γονέα ή κηδεμόνα.

Στο «στόχαστρο» της πρότασης μπαίνουν εξίσου, πάντως, η ατέρμονη κύλιση της οθόνης (scrolling), αλγόριθμοι που ίσως οδηγούν σε προβληματικό περιεχόμενο και ανεπιθύμητες επαφές με αγνώστους.

Το βάρος της απόδειξης αντιστρέφεται: οι πλατφόρμες, δηλαδή, θα πρέπει να παρουσιάζουν σχέδια προστασίας και να αποδεικνύουν εκ των προτέρων ότι οι υπηρεσίες τους είναι ασφαλείς, αντί να καλούνται οι αρχές να αποδείξουν τη βλάβη εκ των υστέρων. Στο ίδιο πλαίσιο μπαίνουν τα online games και η τεχνητή νοημοσύνη. Δεν προβλέπεται γενικό ηλικιακό όριο για AI chatbots. Οταν, όμως, είναι διαθέσιμα σε παιδιά, δεν θα πρέπει να συμπεριφέρονται σαν «φίλοι» με τρόπο, που καλλιεργεί συναισθηματική εξάρτηση.

Το δύσκολο ερώτημα είναι πώς θα γνωρίζει το Instagram ή το TikTok ότι απέναντί του βρίσκεται ένα 12χρονο και όχι κάποιος που δήλωσε ψεύτικη ηλικία. Η Κομισιόν προτείνει «εργαλεία» επαλήθευσης, όπως ψηφιακό πιστοποιητικό ηλικίας. Κάθε κράτος θα πρέπει να διαθέτει τουλάχιστον έναν τρόπο έκδοσης τέτοιων πιστοποιητικών.

Στο μέλλον το πιστοποιητικό θα μπορεί να συνδεθεί με το ευρωπαϊκό ψηφιακό πορτοφόλι (kids wallet), ενώ εξετάζεται και μια περισσότερο φιλική προς τα παιδιά εφαρμογή, που θα συγκεντρώνει πιστοποιητικό ηλικίας και εργαλεία ενημέρωσης για ασφαλή χρήση των social media. Πάντως, ούτε στις Βρυξέλλες θεωρούν ότι το σύστημα θα είναι αδύνατο να παρακαμφθεί.

Ευρωπαίοι αξιωματούχοι αναγνώρισαν ότι τα παιδιά θα εξακολουθήσουν να βρίσκουν τρόπους να ξεφεύγουν από τους περιορισμούς, επιμένοντας ότι η εναλλακτική δεν μπορεί να είναι η διαρκής παρακολούθησή τους. Χρησιμοποίησαν το παράδειγμα της ζώνης ασφαλείας στα αυτοκίνητα: αρχικά χρειάστηκαν κανόνες και κυρώσεις, αλλά σταδιακά η χρήση της μετατράπηκε σε κοινωνική συνήθεια.

Τα κράτη-μέλη

Σε κάθε περίπτωση, η πρόταση έρχεται να βάλει «τάξη» σε ένα ήδη κατακερματισμένο ευρωπαϊκό τοπίο. Η Ελλάδα συγκαταλέγεται στις χώρες που έχουν κοινοποιήσει στις Βρυξέλλες δικές τους νομοθετικές πρωτοβουλίες, μαζί με τη Γαλλία, την Ιταλία, την Πολωνία, την Αυστρία και το Βέλγιο, ενώ τα ηλικιακά όρια –που εξετάζονται σε ευρωπαϊκό επίπεδο– κυμαίνονται από τα 13 έως τα 16 έτη.

Η νομοθετική πρωτοβουλία περνάει πλέον στο επίπεδο των διαπραγματεύσεων με τα κράτη-μέλη και το Ευρωκοινοβούλιο, όπου, όπως παραδέχθηκαν Ευρωπαίοι αξιωματούχοι, ενδεχομένως να οδηγήσουν σε αλλαγή των ηλικιακών ορίων. Η Κομισιόν δηλώνει, πάντως, ότι θα υπερασπιστεί τη σταδιακή προσέγγιση που εισηγήθηκαν οι ειδικοί. Εάν, όμως, διατηρηθεί στο τελικό κείμενο η προτεινόμενη πλήρης εναρμόνιση, τα κράτη-μέλη δεν θα μπορούν να εφαρμόζουν διαφορετικά εθνικά συστήματα ή να εξαιρεθούν από τους κοινούς κανόνες.