Παρά τις διπλωματικές απόπειρες μεταξύ ΗΠΑ – Ιράν, η κατάσταση στα Στενά του Ορμούζ παραμένει τεταμένη, με ιρανικές επιθέσεις σε διερχόμενα πλοία και τον συνεχιζόμενο αμερικανικό ναυτικό αποκλεισμό.

Το μέλλον της στρατηγικής αυτής θαλάσσιας οδού καθώς και οι πυρηνικές φιλοδοξίες της Τεχεράνης βρίσκονται στο επίκεντρο των συνομιλιών, τη στιγμή που ο παρατεταμένος αποκλεισμός του Ορμούζ έχει προκαλέσει σε εκτόξευση των τιμών της ενέργειας και αβεβαιότητα στις παγκόσμιες αγορές.

Η πρόθεση του Ιράν να διατηρήσει τον έλεγχο των στενών, αξιώνοντας τέλος διέλευσης 2 εκατομμυρίων δολαρίων από κάθε διερχόμενο πλοίο, προκαλεί ανησυχία πως τα «διόδια της Τεχεράνης» θα μπορούσαν να οδηγήσουν σε υψηλότερες τιμές, αλλά και οικονομική αστάθεια, μακροπρόθεσμα.

O Guardian συνοψίζει τις ενδεχόμενες επιπλοκές αυτής της στρατηγικής στις αγορές πετρελαίου και την παγκόσμια οικονομία.

Τι αξιώνει η Τεχεράνη

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, το σχέδιο ειρήνης δέκα σημείων της Τεχεράνης περιλαμβάνει το δικαίωμα επιβολής τέλους από Ιράν και Ομάν, ύψους έως 2 εκατομμυρίων δολαρίων, σε κάθε πλοίο που διέρχεται από το στενό – χρήματα που το Ιράν προτείνει να διατεθούν για την ανασυγκρότηση της χώρας.

Το σχέδιο αυτό έχει τεθεί ήδη σε περιορισμένη εφαρμογή από το Ιράν. Σήμερα, υψηλόβαθμος αξιωματούχος του ιρανικού κοινοβουλίου δήλωσε ότι η Τεχεράνη έλαβε τα πρώτα της έσοδα από τέλη διέλευσης που καθιέρωσε στα στρατηγικής σημασίας Στενά του Ορμούζ.

Σύμφωνα με δημοσιεύματα, το Ιράν αξίωσε από τάνκερ, που επιθυμούσαν να διέλθουν από το στενό, λεπτομέρειες σχετικά με το φορτίο, τον προορισμό και τον τελικό ιδιοκτήτη του πλοίου, προτού του καταβληθούν «διόδια» ύψους τουλάχιστον 1 δολαρίου ανά βαρέλι πετρελαίου.

Για τα πετρελαιοφόρα, τα οποία συνήθως μεταφέρουν 2 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου, το συνολικό τέλος για μόλις μία διέλευση ανέρχεται σε 2 εκατ. – που αποδίδονται σε κινεζικό νόμισμα ή κρυπτονόμισμα.

Μόλις εγκριθεί η ασφαλής διέλευση, σκάφη του Σώματος των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης (IRGC) θα συνοδεύουν το εκάστοτε δεξαμενόπλοιο μέσω του στενού, ακολουθώντας μια στενή καθορισμένη διαδρομή κοντά στη νότια ακτή του Ιράν.

Μέχρι στιγμής, πλοία από Μαλαισία, Κίνα, Αίγυπτο, Νότια Κορέα και Ινδία ήταν μεταξύ αυτών που τους επιτράπηκε η διέλευση, αν και παραμένει άγνωστο προσώρας αν πλήρωσαν ή όχι «διόδια».

Πόσο νόμιμα είναι τα «διόδια»

Ο μηχανισμός αυτός έρχεται σε ευθεία αντίθεση με τη Σύμβαση των Ηνωμένων Εθνών για το Δίκαιο της Θάλασσας (UNCLOS), η οποία παρέχει στα πλοία το δικαίωμα της ανεμπόδιστης διέλευσης μέσω 100 και πλέον στενών σε όλο τον κόσμο, συμπεριλαμβανομένου του Ορμούζ.

Περίπου 170 χώρες και η Ευρωπαϊκή Ενωση έχουν επικυρώσει την UNCLOS, όχι όμως το Ιράν και οι ΗΠΑ. Παρόλα αυτά, οι ΗΠΑ έχουν απορρίψει το σχέδιο ελέγχου του Ορμούζ.

Σημειώνεται πως η UNCLOS, αν και εμπίππτει στο εθιμικό δίκαιο, αναγνωρίζεται και από τις χώρες που δεν την έχουν υπογράψει και θεωρείται θεμελιώδης για τη διατήρηση της διεθνούς ναυτιλιακής ευρυθμίας.

Δορυφορική εικόνα καταγράφει ένα στόλο μικρών σκαφών στη θάλασσα, βόρεια του Στενού του Ορμούζ, κοντά στις ακτές του Κάργκαν – Φωτ.: European Union/Copernicus Sentinel-2/Handout via REUTERS

Επειτα, όπως σημειώνει ο Guardian, υπάρχει και το ζήτημα των κυρώσεων. Καθώς το Ιράν υπόκειται σε πολλές και πολύπλοκες κυρώσεις από χώρες όπως οι ΗΠΑ και το Ηνωμένο Βασίλειο από τη δεκαετία του 1970, πολλοί αποκλείουν την πιθανότητα να υποκύψουν σε τέτοιου είδους πληρωμές προς τους Φρουρούς της Επανάστασης οι μεγάλες δυτικές ναυτιλιακές εταιρείες.

Πόσο εκτιμάται το κόστος των «διοδίων»

Η προσθήκη 1 δολαρίου στο κόστος κάθε βαρελιού αργού πετρελαίου που διέρχεται από το στενό θα μπορούσε να επιβαρύνει την αγορά με 20 εκατομμύρια δολάρια την ημέρα, ή 7 δισεκατομμύρια δολάρια ετησίως, με βάση τη ροή πετρελαίου και φυσικού αερίου μέσω αυτής της εμπορικής οδού προ σύγκρουσης. Το ποσό αυτό εκτιμάται ως σχετικά μικρό στο πλαίσιο μιας παγκόσμιας αγοράς αξίας 3 τρισ. δολαρίων το 2025.

Ωστόσο, αναλυτές και οικονομολόγοι εκφράζουν τον σκεπτικισμό τους επί διαφόρων παραμέτρων.

Αρχικά, εγείρουν ενστάσεις για το αν και κατά πόσο είναι εφικτή η επιστροφή στους προ της κρίσης όγκους κυκλοφορίας υπό αυτό το καθεστώς.

Επειτα, πολλοί εκφράζουν φόβους για εκτόξευση του κόστους χρήσης του στενού πέραν της καταβολής του ίδιου του τέλους διέλευσης: Οι ναυτιλιακές εταιρείες είναι πιθανό να αυξήσουν το κόστος για τη χρήση των δεξαμενόπλοιών τους μέσω μιας διαδρομής υψηλού κινδύνου· οι ασφαλιστικές εταιρείες είναι πιθανό να αυξήσουν τα ασφάλιστρα· οι ναυτικοί αυτών των τάνκερ -οι οποίοι ήδη βιώνουν τις δυσχέρειες της «ομηρείας» στον Κόλπο- δικαιούνται διπλό μισθό λόγω εργασίας σε

Η μεγαλύτερη επίπτωση στο κόστος της ενέργειας αναμένεται στις παγκόσμιες αγορές πετρελαίου, όπου προϋποτίθεται η ομαλοποίηση των ροών στο Ορμούζ για την επαναφορά των τιμών σε προ σύγκρουσης επίπεδα.

Πώς θα επηρεαστούν οι παγκόσμιες τιμές πετρελαίου;

Ο de facto αποκλεισμός του στενού -από το οποίο μέχρι πρότινος διέρχονταν περίπου 20 εκατομμύρια βαρέλια πετρελαίου και φυσικού αερίου ημερησίως- μείωσε τις εξαγωγές από την περιοχή κατά περίπου 10 εκατομμύρια βαρέλια την ημέρα και προκάλεσε ραγδαία άνοδο στις τιμές του πετρελαίου. Η τιμή του αργού πετρελαίου Brent εκτοξεύτηκε από τα 70 δολάρια το βαρέλι πέρυσι, σε 119 δολαρια το βαρέλι στην αγορά μελλοντικής εκπλήρωσης και σε ιστορικά υψηλά επίπεδα σχεδόν 150 δολαρίων το βαρέλι για τα φυσικά φορτία.

Οι αναλυτές αφήνουν να εννοηθεί πως μια παρατεταμένη συμπίεση των προμηθειών θα διατηρήσει τις τιμές της αγοράς πετρελαίου σε υψηλότερα επίπεδα για μεγαλύτερο χρονικό διάστημα. Ορισμένοι δε, εκτιμούν πως η τιμή των περίπου 100 δολαρίων το βαρέλι θα μπορούσε να παραμείνει για το μεγαλύτερο μέρος του τρέχοντος έτους, με τις υψηλότερες τιμές να επιμένουν έως το 2027.

Αυτό, όπως σημειώνει ο Guardian, οφείλεται στο γεγονός ότι, ενώ μέρος των όγκων πετρελαίου και φυσικού αερίου του Κόλπου έχει ανακατευθυνθεί μέσω των περιορισμένων αγωγών της περιοχής, δεν είναι βέβαιο αν τα πετρελαιοπαραγωγά κράτη της Μέσης Ανατολής θα καταφέρουν να επιστρέψουν στους όγκους πριν από την κρίση, καθώς οι υποδομές τους έχουν υποστεί ζημιές και θα χρειαστεί χρόνος για την επανέναρξη της λειτουργίας των κλειστών κοιτασμάτων.

Εν τω μεταξύ, το υψηλότερο κόστος, οι περίπλοκοι νομικοί κίνδυνοι και οι εντεινόμενες ανησυχίες για την ασφάλεια υποδηλώνουν ότι οι έμποροι πετρελαίου θα προτιμούσαν να αποφύγουν την αγορά αργού πετρελαίου από τον Κόλπο, ακόμη και αν η διέλευση από το Ορμούζ ήταν ελεύθερη.

Πώς θα ωφελούνταν το Ιράν

Τα έσοδα από το «διόδια της Τεχεράνης» θα επέτρεπαν στους Φρουρούς της Επανάστασης να ανασυγκροτήσουν τις στρατιωτικές του δυνάμεις, ενώ θα αποτελούσαν σημαντική «ανάσα» για την παραπαίουσα ιρανική οικονομία. Ο έλεγχος του στενού θα επέτρεπε επίσης στην Τεχεράνη να ξαναρχίσει τις εξαγωγές πετρελαίου, τη ζωτική δύναμη της ιρανικής οικονομίας, οι οποίες έχουν σταματήσει εντελώς μετά τον αμερικανικό αποκλεισμό των ιρανικών λιμανιών.

Ο μακροπρόθεσμος έλεγχος του στενού θα σήμαινε έσοδα που θα βοηθήσουν στην ανασυγκρότηση των υποδομών και της οικονομίας της χώρας. Περίπου 2 εκατομμύρια άνθρωποι στο Ιράν έχουν χάσει τις δουλειές τους, καθώς λόγω πολέμου έκλεισαν εργοστάσια, καταστήματα λιανικής και επιχειρήσεις, σύμφωνα με τον Γκολαμχοσεΐν Μοχαμάντι, αναπληρωτή υπουργό Εργασίας και Κοινωνικής Ασφάλισης της χώρας. Οι ειδικοί πιστεύουν ότι αυτή είναι πιθανώς μια συντηρητική εκτίμηση.

Εν τω μεταξύ, η διακοπή της πρόσβασης στο διαδίκτυο στο Ιράν κοστίζει στην οικονομία τουλάχιστον 50 τρισ. ριάλ (35 εκατ. δολάρια) την ημέρα, σύμφωνα με τον Sattar Hashemi, υπουργό Τεχνολογίας Πληροφοριών και Επικοινωνιών.

Τι σημαίνουν τα «διόδια» για την παγκόσμια οικονομία

Οι οικονομολόγοι του βελγικού κέντρου μελετών Bruegel εκτιμούν ότι η παγκόσμια οικονομία «δεν θα ένιωθε σχεδόν καθόλου τις επιπτώσεις» αν η Τεχεράνη κατάφερνε να διατηρήσει τον έλεγχο του στενού.

Το επιπλέον κόστος θα έπρεπε να καλύψουν οι πετρελαιπαραγωγοί χώρες Κόλπου, οι οποίες πιθανότατα θα κατέληγαν να πληρώνουν περίπου το 80% έως 95% του συνολικού κόστους, ή έως και 14 δισ. δολάρια ετησίως για τις μεταφορές πετρελαίου, σύμφωνα με το Bruegel. Αυτό θα σήμαινε ότι η παγκόσμια τιμή του πετρελαίου θα αυξανόταν μόνο κατά περίπου 0,05 έως 0,40 δολάρια το βαρέλι σε σύγκριση με τα επίπεδα προ πολέμου, εκτιμά το think tank.

Ωστόσο, ενδεχόμενη διατήρηση του ελέγχου του Ορμούζ από το Ιράν θα δημιουργούσε ένα ανησυχητικό προηγούμενο καθώς θα «νομιμοποιούσε» κατά κάποιον τρόπο την κατάληψη μιας διεθνούς θαλάσσιας οδού.

Αναλυτές έχουν προειδοποιήσει για εκτεταμένες συνέπειες στην παγκόσμια οικονομία, σε περίπτωση που ο αποκλεισμός του Ορμούζ παραμείνει. Ηδη, επικεφαλής του Διεθνούς Οργανισμού Ενέργειας, Φατίχ Μπιρόλ έχει χαρακτηρίσει το κλείσιμο ως τη χειρότερη κρίση ενεργειακού εφοδιασμού στην ιστορία, κάνοντας λόγο για κατάσταση «απαράδεκτη αλλά πραγματική».