Νίνα Μαρία Πασχαλίδου

Η Αννα Λέμπκε, ψυχίατρος και ειδική στον εθισμό, κατέθεσε ως εμπειρογνώμονας στην ιστορική υπόθεση κατά της Meta στο Λος Αντζελες. Εξηγεί στην «Κ» γιατί το πρόβλημα των social media δεν αφορά μόνο το περιεχόμενο, αλλά τον ίδιο τον σχεδιασμό των πλατφορμών.

– Συμμετέχετε σε μία από τις σημαντικότερες δικαστικές υποθέσεις που αφορούν τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης.

– Δεν μπορώ να σχολιάσω τη συγκεκριμένη υπόθεση, καθώς συμμετέχω ως εμπειρογνώμονας και η διαδικασία βρίσκεται ακόμη σε εξέλιξη.

– Ποιοι είναι αυτοί οι μηχανισμοί που οδηγούν στην εξάρτηση;

– Ο άνθρωπος έχει εξελιχθεί μέσα από την κοινωνική σύνδεση. Ο εγκέφαλός μας μάς επιβραβεύει για αυτό μέσω της ντοπαμίνης, ενός νευροδιαβιβαστή που συνδέεται με την ευχαρίστηση και την ανταμοιβή. Οσο πιο γρήγορα και έντονα απελευθερώνεται η ντοπαμίνη, τόσο πιο ισχυρή είναι η ενίσχυση μιας συμπεριφοράς. Οι πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης αξιοποιούν ακριβώς αυτόν τον μηχανισμό. Μέσω ενός ιδιαίτερα στοχευμένου σχεδιασμού, «συμπυκνώνουν» την ανθρώπινη αλληλεπίδραση στα πιο έντονα της στοιχεία, δημιουργώντας ένα περιβάλλον που ευνοεί τη συνεχή χρήση.

Η Αννα Λέμπκε, καθηγήτρια Ψυχιατρικής και Συμπεριφορικών Επιστημών στο Πανεπιστήμιο Στάνφορντ [Φωτογραφία: Andrew Brodhead / Stanford University].

– Αρα το ζήτημα δεν είναι μόνο τι βλέπουμε, αλλά με ποιον τρόπο το βλέπουμε;

– Ακριβώς. Το περιεχόμενο παίζει μεγάλο ρόλο, αλλά ο σχεδιασμός είναι καθοριστικός. Στοιχεία όπως το ατελείωτο scrolling, η αυτόματη αναπαραγωγή, οι αλγόριθμοι που προσαρμόζουν το περιεχόμενο στον κάθε χρήστη, αλλά και η ποσοτικοποίηση της κοινωνικής επιβεβαίωσης, μέσω likes, σχολίων και κοινοποιήσεων, ενισχύουν τη συνεχή και επίμονη εμπλοκή. Εξίσου σημαντικός είναι και ο παράγοντας της αβεβαιότητας, της ανυπομονησίας για την επόμενη σελίδα, το επόμενο post. Ο χρήστης δεν γνωρίζει τι θα εμφανιστεί στη συνέχεια, κάτι που λειτουργεί με τρόπο αντίστοιχο με τα τυχερά παιχνίδια και ενισχύει τη διαρκή χρήση και οδηγεί σε εθισμό.

– Μπορούμε να μιλήσουμε για εθισμό με την ίδια έννοια όπως στις ουσίες;

– Ναι. Τα social media ενεργοποιούν το ίδιο σύστημα ανταμοιβής του εγκεφάλου που ενεργοποιείται από το αλκοόλ και τα ναρκωτικά. Οι αλλαγές που παρατηρούμε στον εγκέφαλο είναι παρόμοιες, όπως και η συμπεριφορά των χρηστών. Οι άνθρωποι ξεκινούν να κάνουν χρήση είτε για ευχαρίστηση είτε για να αντιμετωπίσουν κάποιο πρόβλημα. Αν αυτό λειτουργήσει, επιστρέφουν ξανά και ξανά. Με τον χρόνο, όμως, χρειάζονται όλο και μεγαλύτερη «δόση» για να νιώσουν το ίδιο αποτέλεσμα. Και όταν σταματούν, βιώνουν δυσφορία, άγχος, ευερεθιστότητα, ακόμη και καταθλιπτικά συμπτώματα. Και οι επιπτώσεις είναι πολλαπλές και καλά τεκμηριωμένες. Περιλαμβάνουν άγχος, κατάθλιψη, μοναξιά, φόβο απώλειας εμπειριών (FOMO), διαταραχές ύπνου και προσοχής, καθώς και διατροφικές διαταραχές και δυσμορφοφοβία. Σε ορισμένες περιπτώσεις, φτάνουμε ακόμη και σε αυτοτραυματισμό ή αυτοκτονικό ιδεασμό.

– Στη δίκη αναφέρθηκε επίσης πως υπάρχουν διαφορές ανάμεσα σε αγόρια και κορίτσια;

– Τα κορίτσια φαίνεται να είναι πιο ευάλωτα στην υπερβολική χρήση των social media, ενώ τα αγόρια περισσότερο σε videogames και πορνογραφικό περιεχόμενο. Ωστόσο, η εθιστική δυναμική αφορά σχεδόν τους πάντες, ακόμη και εμάς τους ενηλίκους. Και πέρα από τις άμεσες επιπτώσεις, υπάρχουν και έμμεσες συνέπειες.

Τα παιδιά δεν κοιμούνται αρκετά, δεν ασκούνται, δεν συμμετέχουν σε δραστηριότητες στον πραγματικό κόσμο και συχνά απομακρύνονται από την οικογενειακή ζωή. Σε συλλογικό επίπεδο, βλέπουμε και μια αποδυνάμωση της κοινωνικής ζωής εκτός οθόνης. Ως γονιός μπορεί να πας το παιδί σου στο πάρκο για να παίξει. Αν όμως δεν είναι εκεί κανένα άλλο παιδί τότε τι γίνεται; To παιδί σου θα πιάσει ξανά το κινητό.

– Στη δίκη η META καταδικάστηκε. Τι αλλάζει με την κρίσιμη αυτήν απόφαση σε νομικό επίπεδο;

– Αυτό που είναι σημαντικό είναι ότι η συζήτηση μετατοπίζεται από το περιεχόμενο στον σχεδιασμό των πλατφορμών. Για χρόνια οι εταιρείες αυτές μάς λένε πως δεν ευθύνονται για το περιεχόμενο, τι ανεβάζει ο καθένας και τι κάνει ο καθένας online. Πλέον όμως αυτό που εξετάζεται είναι αν τα ίδια τα χαρακτηριστικά τους ενισχύουν την εξάρτηση. Αυτή η μετατόπιση έχει ιδιαίτερη σημασία για το πώς μπορεί να αποδοθεί ευθύνη από εδώ και πέρα. Οι εταιρείες έχουν ήδη ξεκινήσει να ανακοινώνουν μέτρα για μεγαλύτερη ασφάλεια. Το ερώτημα είναι αν αυτά τα μέτρα είναι επαρκή ή αν πρόκειται για επιφανειακές παρεμβάσεις.

Αυτό που απαιτείται είναι ουσιαστικός επανασχεδιασμός, και φυσικά παρεμβάσεις νομικές, δεν αρκεί να εμπιστευτούμε τη META ή όποια άλλη εταιρία. Αλλά ούτε και τις οικογένειες. Οι οικογένειες δεν μπορούν να αντιμετωπίσουν μόνες τους ένα σύστημα που έχει σχεδιαστεί για να είναι εθιστικό. Χρειάζονται συλλογικές λύσεις και πολιτικές παρεμβάσεις. Δεν μπορούμε να αγνοούμε άλλο το πρόβλημα. Η πίεση που βλέπουμε σήμερα και στις δικαστικές αίθουσες προέρχεται από γονείς και επαγγελματίες που βλέπουν καθημερινά τις συνέπειες. Και αυτή η πίεση πρέπει να συνεχιστεί. Υπάρχουν οικογένειες που έχουν χάσει τα παιδιά τους λόγω της υπερβολικής χρήσης. Πρόκειται για βλάβη της δημόσιας υγείας. Και εκεί ρόλο έχει πλέον το κράτος. Είναι η αρχή του τέλους για τα social media όπως τα ξέρουμε.

– Τι μπορούν εντέλει να κάνουν οι ίδιοι οι γονείς;

Να καθυστερούν όσο το δυνατόν περισσότερο την πρόσβαση των παιδιών σε προσωπικές συσκευές και να θέτουν σαφή όρια. Κατά τη γνώμη μου, η ανεξέλεγκτη πρόσβαση στο Διαδίκτυο δεν θα πρέπει να επιτρέπεται πριν από τα 16 έτη, και σίγουρα όχι πριν από τα 13. Και επίσης να αφήσουν οι ίδιοι κάτω τα κινητά, και να δείξουν τον δρόμο στα παιδιά τους.