Ο Ελον Μασκ βρίσκεται ένα βήμα πριν γίνει ο πρώτος άνθρωπος με περιουσία άνω του 1 τρισ. δολαρίων, ένα επίπεδο πλούτου που δεν έχει καταγραφεί ποτέ ξανά στην ανθρώπινη ιστορία. Η πολυσυζητημένη δημόσια εγγραφή της εταιρείας του SpaceX που αναμένεται αύριο, δεν αποτελεί μόνο ένα εντυπωσιακό επιχειρηματικό ορόσημο, αλλά δείχνει παράλληλα ότι η συγκέντρωση πλούτου στην κορυφή της παγκόσμιας πυραμίδας επιταχύνεται με πρωτοφανείς ρυθμούς.

Πριν από δεκαπέντε χρόνια, οι δισεκατομμυριούχοι του πλανήτη κατείχαν από κοινού 4,5 τρισ. δολ. Μέχρι το 2024, η περιουσία τους είχε υπερτριπλασιαστεί, φτάνοντας τα 14,2 τρισ. δολ., ενώ σήμερα αγγίζει το αστρονομικό ποσό των 20,1 τρισ., μέγεθος που ισοδυναμεί με το ένα πέμπτο σχεδόν της συνολικής ετήσιας παραγωγής ολόκληρου του πλανήτη.

Η ραγδαία αύξηση της συγκέντρωσης πλούτου στην κορυφή, όπως δείχνουν τα στοιχεία που συγκέντρωσε ο Γάλλος οικονομολόγος Γκαμπριέλ Ζουκμάν, διευθυντής του Παγκόσμιου Παρατηρητηρίου Φορολογίας, αντανακλούν μια σειρά από σημαντικές παγκόσμιες τάσεις: την αυξανόμενη κυριαρχία λίγων τεχνολογικών εταιρειών που πρωτοπορούν στην ανάπτυξη τεχνητής νοημοσύνης, τη συρρίκνωση του μεριδίου της οικονομικής πίτας που πηγαίνει στους εργαζομένους, αλλά και μια αυξανόμενη ανισότητα που θα κληροδοτηθεί στην επόμενη γενιά.

Αυτές οι εξελίξεις είναι ιδιαίτερα εμφανείς στις ΗΠΑ, όπου κατοικεί περίπου το ένα τρίτο των σχεδόν 3.000 δισεκατομμυριούχων του κόσμου. Ο αυξανόμενος πλούτος τους, μια αύξηση 40% σε μόλις δύο χρόνια, συνέπεσε με σημαντικές αλλαγές στην αμερικανική φορολογική νομοθεσία την τελευταία δεκαετία που ωφέλησαν σε μεγάλο βαθμό τις πλουσιότερες οικογένειες και τους μεγαλομετόχους της χώρας, αυξάνοντας ταυτόχρονα την πολιτική τους επιρροή.

Η ξαφνική αυτή εκτίναξη στην κορυφή της εισοδηματικής κλίμακας τροφοδοτείται σε μεγάλο βαθμό από τη φρενίτιδα της τεχνητής νοημοσύνης, η οποία έχει κατευθύνει επενδυτικά κεφάλαια τρισεκατομμυρίων δολαρίων σε μια κλειστή ομάδα τεχνολογικών κολοσσών. Επιχειρήσεις όπως η Nvidia, η Apple, η Microsoft, η Alphabet, η Meta και η TSMC ξεπερνούν πλέον σε χρηματιστηριακή αξία το 1 τρισ. η καθεμία, με τους ιδρυτές και τους επενδυτές τους να καρπώνονται τη μερίδα του λέοντος των κερδών.

Χαρακτηριστικό παράδειγμα η SpaceX η οποία με αποτίμηση που στοχεύει στο 1,77 τρισ., αναμένεται να πραγματοποιήσει τη μεγαλύτερη δημόσια προσφορά στην ιστορία, «χαρίζοντας» στον Μασκ, που κατέχει το 42% των μετοχών, τον τίτλο του τρισεκατομμυριούχου. Για να αντιληφθεί κανείς το μέγεθος, μόλις 21 χώρες διαθέτουν οικονομίες ικανές να παράγουν ετήσιο προϊόν που να ξεπερνάει το όριο του ενός τρισεκατομμυρίου.

Το χρηματιστήριο αποτελεί το κατ’ εξοχήν πεδίο όπου συντελείται αυτή η οικονομική αλχημεία των δισεκατομμυριούχων. Σύμφωνα με στοιχεία της Fed, το 1% των πλουσιότερων Αμερικανών κατέχει το μισό του συνόλου των μετοχών. Ακόμη πιο εντυπωσιακό είναι ότι το πλουσιότερο 0,1% –μια ομάδα περίπου 135.000 νοικοκυριών– κατέχει μετοχές αξίας 13,7 τρισ. δολ., ποσό σχεδόν διπλάσιο από τα 7,1 τρισ. που κατέχει το φτωχότερο 90% των Αμερικανών (περίπου 115 εκατ. νοικοκυριά).

Ο αριθμός των δισεκατομμυριούχων επιταχύνεται τη στιγμή που οι εργαζόμενοι λαμβάνουν όλο και μικρότερο μερίδιο από τον πλούτο που παράγουν οι εθνικές οικονομίες. «Τα χρηματοοικονομικά περιουσιακά στοιχεία απέφεραν παραδοσιακά υψηλότερες αποδόσεις σε σχέση με το εβδομαδιαίο εργατικό εισόδημα (μεροκάματο), όμως από τις αρχές της δεκαετίας του 2000 το χάσμα αυτό διευρύνεται συνεχώς.

Οι οικονομολόγοι αποδίδουν το φαινόμενο στη μείωση της διαπραγματευτικής δύναμης των συνδικάτων, στην εξάπλωση της αυτοματοποίησης και της τεχνητής νοημοσύνης, στη μεταφορά της παραγωγής σε χώρες χαμηλού κόστους όπως η Κίνα, καθώς και σε πολιτικές που φορολογούν τους μισθούς πολύ βαρύτερα από τα εισοδήματα που προέρχονται από επενδύσεις. Ενας εξίσου σημαντικός παράγοντας είναι η ανάδυση των λεγόμενων «εταιρειών-σούπερσταρ», των κολοσσών που κυριαρχούν ολοκληρωτικά στους τομείς τους.

Η φορολογική πολιτική των τελευταίων ετών διαδραμάτισε επίσης καταλυτικό ρόλο στη διό-γκωση αυτών των περιουσιών. Στις ΗΠΑ, η δραστική μείωση του συντελεστή εταιρικού φόρου ενίσχυσε τον πλούτο των υπερ-πλουσίων, δίνοντάς τους τη δυνατότητα να διπλασιάσουν τα κέρδη τους. Αυτές οι μυθικές περιουσίες προκαλούν πλέον πολιτικές αντιδράσεις και ενισχύουν την ιδέα για τη φορολόγηση του πλούτου, μια ιδέα που συζητήθηκε έντονα στο πρόσφατο Παγκόσμιο Συνέδριο για την Ανισότητα στο Παρίσι και εξετάζεται σοβαρά σε χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία, η Βραζιλία και οι ΗΠΑ. Ακόμη και στελέχη της ίδιας της βιομηχανίας τεχνολογίας εκφράζουν ανησυχίες. Οπως δήλωσε πρόσφατα ο Ντάριο Αμοντέι, διευθύνων σύμβουλος της εταιρείας ΑΙ Anthropic, βρισκόμαστε ήδη σε ιστορικά πρωτοφανή επίπεδα συγκέντρωσης πλούτου, και το μέγεθος αυτού του φαινομένου «απειλεί πλέον να διαρρήξει την ίδια την κοινωνική συνοχή».