Γράφει ο Νικόλας Ζώης

Την απόκτηση των ιστορικά και πολιτικά φορτισμένων φωτογραφιών της διαδικασίας εκτέλεσης των 200 της Καισαριανής την Πρωτομαγιά του 1944, οι οποίες εμφανίστηκαν το περασμένο Σάββατο στον ιστότοπο δημοπρασιών e-Bay, προκαλώντας αίσθηση στην κοινή γνώμη, στην επιστημονική κοινότητα και στον πολιτικό κόσμο δρομολογεί το υπουργείο Πολιτισμού. Το θέμα αναμένεται να συζητηθεί αύριο στο Κεντρικό Συμβούλιο Νεωτέρων Μνημείων, όπου η Διεύθυνση Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς αναμένεται να εισηγηθεί την κήρυξη της συλλογής των φωτογραφιών ως μνημείο το οποίο αποτελεί σημαντικό τεκμήριο της σύγχρονης Ιστορίας.

Πηγές της «Κ» από το ΥΠΠΟ αναφέρουν ότι τα συγκεκριμένα φωτογραφικά τεκμήρια συνιστούν ιδιαίτερη περίπτωση, η οποία δεν μπορεί να προσεγγιστεί από τις υπηρεσίες «by the book», με βάση παλιότερες περιπτώσεις. Είναι ενδεικτικό ότι το ΥΠΠΟ ανακοίνωσε χθες ότι στελέχη του έχουν ήδη έλθει σε επαφή με τον συλλέκτη που πρόσφερε τις φωτογραφίες στο e-Bay προς πώληση και θα τον επισκεφθούν τις επόμενες ημέρες στην έδρα του, στη Γάνδη του Βελγίου.

«Τραγουδώντας προς το απόσπασμα». Στον δρόμο προς τον τοίχο του Σκοπευτηρίου της Καισαριανής. «Πιστοποιείται αυτό που γνωρίζαμε από μαρτυρίες, ότι δηλαδή αυτοί οι άνθρωποι πήγαιναν τραγουδώντας για να στηθούν στο γερμανικό εκτελεστικό απόσπασμα. Αλλοι λένε ότι τραγουδούσαν τον ύμνο του ΕΑΜ, άλλοι τη Διεθνή, άλλοι τον Εθνικό Υμνο. Μπορεί και τα τρία», σχολιάζει ο ιστορικός Μενέλαος Χαραλαμπίδης. Η φωτογραφία διακινείται στο Διαδίκτυο τεχνικά επεξεργασμένη, χωρίς το υδατογράφημα του κατόχου της.

Στόχος τους είναι να αποτιμήσουν την αυθεντικότητα της συλλογής και τη νομιμότητα της προέλευσής της, αλλά και τη σημασία και την αξία της. Αν η αυθεντικότητα και η νομιμότητα τεκμηριωθούν, το υπουργείο θα μπορεί να οριστικοποιήσει τα μέτρα για την απόκτηση της συλλογής μέσω της καταλληλότερης νομικής οδού, με τον χαρακτηρισμό της ως μνημείου να αποτελεί τη βάση για τη διεκδίκησή της από το ελληνικό κράτος. Ηδη πάντως οι αρμόδιες υπηρεσίες του υπουργείου διαπιστώνουν ότι πιθανότατα πρόκειται για αυθεντικές φωτογραφίες, των οποίων η διεκδίκηση έχει αρκετές νομικές περιπλοκές, ενώ στη διαδικασία της απόκτησής τους προτίθεται να εμπλακεί και η Βουλή.

Η ανακοίνωση του ΥΠΠΟ αναφέρεται και στο θέμα της διακίνησης φωτογραφιών που τράβηξαν οι Γερμανοί στρατιώτες του Γ΄ Ράιχ σε χώρες που είχε καταλάβει η ναζιστική Γερμανία. Οι οργανώσεις που οι βετεράνοι στρατιώτες σύστησαν μεταπολεμικά, δημιούργησαν και δίκτυα ανταλλαγής φωτογραφιών που τράβηξαν στον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο επαγγελματίες ή ερασιτέχνες φωτογράφοι. Χαρακτηριστική περίπτωση υπήρξε το δίκτυο του περιοδικού «Widlente» («Αγριόπαπια»), το οποίο εξέδιδε ο δημοσιογράφος και μέλος των μονάδων προπαγάνδας του Γιόζεφ Γκέμπελς, Γκίντερ Χέιζινγκ. Από αυτόν τον κύκλο προέρχονται και οι φωτογραφίες με τις τελευταίες στιγμές των 200 της Καισαριανής που ήλθαν στο φως, εκτιμούν οι υπηρεσίες του ΥΠΠΟ. Αλλες πληροφορίες αναφέρουν ως φωτογράφο τον Γερμανό Χέρμαν Χέλερ, που υπηρετούσε τότε ως υπολοχαγός.

Επάνω, καμιόνια με Γερμανούς στρατιώτες στο στρατόπεδο συγκέντρωσης Χαϊδαρίου, από όπου οι 200 πατριώτες μεταφέρθηκαν στο Σκοπευτήριο Καισαριανής. Κάτω, εικόνα από τη δημοπρασία στο e-Bay, πριν αυτή διακοπεί και ενώ οι φωτογραφίες άγγιζαν τιμές άνω των 2.000 δολαρίων.

Σε κάθε περίπτωση, όπως υπενθυμίζουν πηγές της «Κ», το ΚΣΝΜ μπορεί να χαρακτηρίσει ως μνημεία σημαντικές συλλογές που δεν έχουν περιέλθει στην κατοχή του, όπως εξάλλου έχει συμβεί και στο παρελθόν. Σημειώνεται επίσης ότι ο ίδιος ο κάτοχος της συγκεκριμένης συλλογής φωτογραφιών, που θέλησε να τις δημοπρατήσει στο e-Bay, δήλωσε χθες στην «Κ» ότι αποφάσισε να διακόψει τον πλειστηριασμό, κατανοώντας πλήρως ότι οι φωτογραφίες «είναι ιδιαίτερα ευαίσθητης ιστορικής φύσεως». Ο Tim de Craene, όπως είναι το όνομά του, Βέλγος στην καταγωγή και ιδιοκτήτης της ιστοσελίδας Crain’s Militaria, δήλωσε ότι παραμένει ανοικτός «σε έναν εποικοδομητικό διάλογο με τις αρμόδιες ελληνικές Αρχές σχετικά με το μέλλον αυτού του υλικού», ενώ ζήτησε να του αναγνωριστεί η νομική κυριότητα των φωτογραφιών και επισήμανε ότι οι συζητήσεις για τη γνησιότητά τους οφείλονται και στις επεξεργασίες που υπέστησαν οι εικόνες ώστε να αφαιρεθούν οι ενδείξεις των πνευματικών τους δικαιωμάτων.

Επιχείρηση ταυτοποίησης

Υπενθυμίζεται ότι τα πρόσωπα που απεικονίζονται είναι, όπως όλα δείχνουν, μερικοί από τους 200 πατριώτες κομμουνιστές που την Πρωτομαγιά του 1944 εκτελέστηκαν στο Σκοπευτήριο της Καισαριανής από τις ναζιστικές δυνάμεις κατοχής, ως αντίποινα στην ενέδρα που είχε στήσει ο ΕΛΑΣ τον προηγούμενο Απρίλιο στον υποστράτηγο Φραντς Κρεχ, σκοτώνοντάς τον. Οι 200 ήταν πολιτικοί κρατούμενοι του καθεστώτος της 4ης Αυγούστου, το οποίο τους παρέδωσε στους ναζί το 1941. Hδη επιχειρείται η ταυτοποίησή τους στις φωτογραφίες, με το ΚΚΕ να διασταυρώνει ότι απεικονίζονται οι Θρασύβουλος Καλαφατάκης και Δημήτρης Παπαδόπουλος. Τα ονόματά τους αναφέρονται στο μνημείο των εκτελεσθέντων στην Καισαριανή, το οποίο υπέστη βανδαλισμούς την Κυριακή, με τη δημοτική αρχή της πόλης να καταδικάζει την πράξη και να ανακοινώνει ότι θα προβεί στην αποκατάσταση των φθορών.

Μαζί με τα «σεντούκια» ανοίγει η συζήτηση της διαχείρισης τεκμηρίων

Η «Κ» ζήτησε από τρεις ιστορικούς που μελετούν τη σύγχρονη ελληνική Ιστορία να καταθέσουν μερικές πρώτες σκέψεις για τις δώδεκα φωτογραφίες οι οποίες απεικονίζουν τις τελευταίες στιγμές των 200 της Καισαριανής και τη διαδικασία της εκτέλεσής τους από τους ναζί.

Τάσος Σακελλαρόπουλος

Ο πατριωτισμόςπίσω από την εικόνα

Για «αναπάντεχο» εύρημα το οποίο, με όλη την τραγικότητά του, προκαλεί στους ερευνητές συγκίνηση και έναν, τρόπον τινά, «επαγγελματικό ενθουσιασμό», κάνει λόγο ο ιστορικός και υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη, Τάσος Σακελλαρόπουλος. Οπως υπογραμμίζει, οι φωτογραφίες που ήρθαν στο φως λειτουργούν –εφόσον επιβεβαιωθεί η γνησιότητά τους– σαν μια οπτικοποίηση της εκτέλεσης των 200 της Καισαριανής, με την αντίληψή μας για το γεγονός να γίνεται «πολύ πιο πλούσια». Εως τώρα, εξάλλου, «είχαμε τις διηγήσεις για τη μεταφορά των ανθρώπων αυτών από το Χαϊδάρι, για την έκθεσή τους στον τοίχο του Σκοπευτηρίου, για το αίμα τους που έσταζε στους δρόμους από τα καμιόνια που τους πήραν μετά για το νεκροταφείο», αναφέρει ο ιστορικός. «Οι νέες φωτογραφίες, λοιπόν, δεν μας πληροφορούν βέβαια για το αν συνέβη το γεγονός, αλλά για το πώς ένιωθαν οι άνθρωποι αυτοί όταν συνέβη, κάτι πολύ σημαντικό», συνεχίζει ο κ. Σακελλαρόπουλος και προσθέτει: «Είναι σαν να έχεις το σενάριο και να βλέπεις πλέον την εικόνα, ενώ από πίσω υπάρχουν οι έννοιες της συγκίνησης, του χρέους, του πατριωτισμού, του θαυμασμού και, βεβαίως, η απόλυτη απέχθεια στη ναζιστική βαρβαρότητα». Οπως εκτιμά μάλιστα, θα υπάρχουν και άλλα παρόμοια άγνωστα τεκμήρια, γιατί η ενοχή του ναζισμού μειώνεται στη Γερμανία και «τα σεντούκια ανοίγουν». Σταδιακά, τονίζει ο ιστορικός, «εισερχόμαστε σε μια τραγική περίοδο όπου ο κάθε πόλεμος εξισώνεται με τον Δεύτερο Παγκόσμιο Πόλεμο, ο οποίος όμως βασίστηκε, εκ μέρους του ναζισμού, στη φυλετική ανωτερότητα της αρίας φυλής. Οι άνθρωποι αυτοί εκτελέστηκαν επειδή έθιξαν κάποιους “άριους”. Αυτό δεν το είχαμε ποτέ ξανά».

Μενέλαος Χαραλαμπίδης

Δεν έχουμε μετρήσειτους νεκρούς μας

«Είναι συγκλονιστικό γιατί πιστοποιείται φωτογραφικά αυτό που γνωρίζαμε από μαρτυρίες, ότι δηλαδή αυτοί οι άνθρωποι πήγαιναν τραγουδώντας να στηθούν στο γερμανικό εκτελεστικό απόσπασμα. Αλλοι λένε ότι τραγουδούσαν τον ύμνο του ΕΑΜ, άλλοι τη Διεθνή, άλλοι τον εθνικό ύμνο. Μπορεί και τα τρία. Φαίνεται πάντως ότι έχουν υψηλό ηθικό, ακόμη και την τελευταία στιγμή. Και αυτό δείχνει σε συμβολικό επίπεδο –γιατί σχεδόν όλοι ήταν προπολεμικοί κομμουνιστές– την προσπάθειά τους να δείξουν μέχρι τέλους ότι δεν τους λυγίζει ο φασισμός και ο ναζισμός», υπογραμμίζει στην «Κ» ο Μενέλαος Χαραλαμπίδης. Ο ιστορικός δεν θυμάται άλλο τεκμήριο των εκτελέσεων των ναζί που να έχει έρθει στο φως με αντίστοιχο τρόπο, κάτι που κατά τη γνώμη του αποτελεί αφορμή για να ανοίξει και ένα ακόμη ζήτημα: «Ως κράτος δεν έχουμε καταγράψει, μετρήσει και ταυτοποιήσει τους νεκρούς μας του Δευτέρου Παγκοσμίου Πολέμου και αυτό είναι έλλειμμα, ηθικό και ερευνητικό», λέει ο κ. Χαραλαμπίδης, αναφέροντας και το θέμα των επανορθώσεων από το γερμανικό κράτος για την περίοδο της Κατοχής. «Ελπίζω», προσθέτει, «αυτές οι φωτογραφίες να σταθούν αφορμή ώστε να ανοίξει η συζήτηση για το πώς διαχειριζόμαστε τόσο κρίσιμα τεκμήρια και αρχεία».

Πολυμέρης Βόγλης

Να δει κανείς όλη τη διαδρομή

Μέχρι σήμερα δεν υπήρχαν οπτικά τεκμήρια από τις εκτελέσεις που είχαν διαπράξει οι ναζί, εκτός ίσως από εκείνες που ακολούθησαν τη Μάχη της Κρήτης, εξηγεί ο Πολυμέρης Βόγλης, καθηγητής Κοινωνικής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Θεσσαλίας. Υπό αυτή την έννοια, οι φωτογραφίες που είδαν το φως αποτελούν ένα εύρημα «απροσδόκητο και ανέλπιστο», που προσφέρει μια «νέα γνώση». Σημαντικό όμως είναι και «το να δει κανείς αυτούς τους ανθρώπους, να αποκτήσουν πρόσωπο αυτοί που εκτελέστηκαν, να μπορέσουμε να καταλάβουμε σε τι κατάσταση βρίσκονταν καθώς οδηγούνταν στο εκτελεστικό απόσπασμα, το οποίο είναι βέβαια και το συνταρακτικό στοιχείο», αναφέρει ο κ. Βόγλης. Ενα ερώτημα σημαντικό και για εκείνον είναι το αν υπάρχουν και άλλα άγνωστα παρόμοια τεκμήρια για την Κατοχή και ειδικά για τα γερμανικά αντίποινα, κάτι που θα μπορούσε να απαντηθεί αν γινόταν μια συστηματικότερη έρευνα, όχι μόνο στα επίσημα γερμανικά αρχεία, αλλά και στο υλικό που φαίνεται να υπάρχει στα χέρια ιδιωτών. Σημαντική επίσης είναι και η προέλευση των συγκεκριμένων τεκμηρίων, τονίζει ο κ. Βόγλης, «όπως επίσης και τα συναφή ερωτήματα: πότε ήλθαν στην κατοχή του συλλέκτη αυτά τα τεκμήρια; Και από ποιον; Πρέπει δηλαδή να δει κανείς όλη τη διαδρομή των φωτογραφιών».