Το δεύτερο μισό της δεκαετίας του ’80 μπορεί να ισχυριστεί κανείς ότι ήταν μία περίοδος ανανέωσης και ανοίγματος σε πολλά επίπεδα. Ένα από αυτά ήταν και η δημιουργία του Πανεπιστημίου Κύπρου, το οποίο, μετά από πολλές συζητήσεις και διαφωνίες, ιδρύθηκε το 1989.

Όπως αναφέρει ο πρώην πρόεδρος της Κυπριακής Δημοκρατίας στο βιβλίο του «Προεδρία: Οικοδομώντας το μέλλον», θεωρούσε απαράδεκτο ένα ανεξάρτητο κράτος να μην έχει το δικό του ανεξάρτητο και αυτόνομο πανεπιστήμιο: «Πίστευα ότι ένα υψηλού επιπέδου πανεπιστήμιο θα συνέβαλλε σημαντικά όχι μόνο στην πνευματική, αλλά και στην οικονομική ανέλιξη της Κύπρου και στη διάπλαση ελεύθερων και προβληματισμένων ανθρώπων». Ο Γιώργος Βασιλείου στις 17 Οκτωβρίου 1992, τέσσερα χρόνια μετά την ανάδειξή του στην προεδρία της Δημοκρατίας, θα εγκαινιάσει το Πανεπιστήμιο Κύπρου, το οποίο πέρασε από συμπληγάδες, έως ότου γίνει κατορθωτή η ίδρυσή του. Ο πρόεδρος Βασιλείου είπε στην ομιλία του: «[…] Η εκπλήρωση αυτού του οράματος αποτελεί σήμερα σταθμό στην ολοκλήρωση της πορείας της κυπριακής κοινωνίας προς την πρόοδο. Είμαι βέβαιος ότι θα αποτελέσει ταυτόχρονα αφετηρία για νέες κατακτήσεις που θα ωθήσουν την πατρίδα μας στη θέση που δικαιωματικά της ανήκει στη σύγχρονη ευρωπαϊκή οικογένεια λόγω της πλούσιας ιστορίας και του πολιτισμού της».

30 και πλέον χρόνια συζητήσεις

Η δημιουργία πανεπιστημίου στην Κύπρο είχε μακρά ιστορία. Ήδη από την εποχή της Αποικιοκρατίας (δεκαετία του 1930) εθεωρείτο από τους Βρετανούς απαράδεκτο να μην παρέχεται τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Κύπρο. Ωστόσο, καμία συγκεκριμένη πρωτοβουλία δεν αναλαμβανόταν προς την κατεύθυνση της ίδρυσης ανώτατου εκπαιδευτικού ιδρύματος. Οι αντιδράσεις κυρίως από συντηρητικούς κύκλους εδράζονταν στην πεποίθηση ότι η δημιουργία Πανεπιστημίου θα απειλούσε την ελληνικότητα της νήσου. Οι μόνες εκπαιδευτικές δομές ανώτερης εκπαίδευσης δημιουργήθηκαν λίγο πριν από την Ανεξαρτησία και κατά τη δεκαετία του 1960 (Παιδαγωγική Ακαδημία Κύπρου για τους Ε/κ και το αντίστοιχο Τουρκοκυπριακό Κολλέγιο Διδασκάλων, Νοσηλευτική Σχολή, Ανώτερο Τεχνολογικό Ινστιτούτο, Δασικό Κολλέγιο κ.λπ.). Τη δεκαετία του 1960 έγιναν μάλιστα και συζητήσεις για τη δημιουργία δικοινοτικού πανεπιστημίου, που όμως δεν είχαν καμία κατάληξη. Οι συζητήσεις για τη δημιουργία πανεπιστημίου στην Κύπρο συνεχίζονταν στις δεκαετίες του 1960 και 1970 μέσω επιτροπών, της Βουλής αλλά και διά του Τύπου, χωρίς ωστόσο να καταλήγουν πουθενά. Το 1976 ο πρόεδρος Μακάριος με απόφαση του Υπουργικού διόρισε τη Διυπουργική Επιτροπή Μελέτης Ιδρύσεως Πανεπιστημίου (ΔΕΜΙΠ) ώστε να μελετηθεί το ζήτημα. Εν τέλει, το 1978 το Υπουργικό Συμβούλιο στη συνεδρίασή του της 21ης Δεκεμβρίου αποφάσισε την ίδρυση Πανεπιστημίου. Πράξη που τελικά έγινε πραγματικότητα μετά από 11 χρόνια, το 1989.

Έκθεση σε έξι μήνες

Ο πρόεδρος Γιώργος Βασιλείου, όπως αναφέρει στο βιβλίο του, κατά την τελετή εγκατάστασής του στο προεδρικό αξίωμα, στις 28 Φεβρουαρίου 1988 τόνισε ότι μία από τις προτεραιότητές του ήταν η ίδρυση και λειτουργία, το 1990, αυτόνομου και υψηλού επιπέδου κυπριακού πανεπιστημίου. Πράγματι, στις 26 Μαρτίου 1988 ο πρόεδρος Βασιλείου αποφάσισε τον διορισμό Προπαρασκευαστικής Επιτροπής υπό την προεδρία του υπουργού Παιδείας, Ανδρέα Φιλίππου και μετά από σχεδόν έξι μήνες, τον Σεπτέμβριο του 1988 η Επιτροπή υπέβαλε την έκθεσή της και στη συνεδρία του Υπουργικού Συμβουλίου της 3ης Νοεμβρίου 1988 ενεκρίθη το νομοσχέδιο για ίδρυση του Πανεπιστημίου Κύπρου. Στις 8 Νοεμβρίου το σχετικό νομοσχέδιο κατατέθηκε στη Βουλή των Αντιπροσώπων και καθορίζονταν το χρονοδιάγραμμα που θα επέτρεπε τη λειτουργία των πρώτων τμημάτων τον Σεπτέμβριο του 1990. Ωστόσο, οι συζητήσεις για ακόμη μία φορά ήταν ατέρμονες, αφού και πάλι αναδύθηκαν διάφορα ζητήματα περί απειλής της ελληνικότητας. Σε αυτές τις πρώτες συζητήσεις στη Βουλή, που κράτησαν επτά μήνες, από τον Νοέμβριο του 1988 έως τον Μάιο του 1989, κυριάρχησαν, μεταξύ άλλων, η γλώσσα διδασκαλίας. Ο υπουργός Παιδείας της κυβέρνησης Βασιλείου, απαντώντας στον πρόεδρο της Κοινοβουλευτικής Επιτροπής Παιδείας και στέλεχος του ΔΗΚΟ Ανδρέα Ψυλλίδη για το ποια θα ήταν η γλώσσα του Πανεπιστημίου είπε: «[…] όπως είναι γνωστό, επίσημες γλώσσες της Κυπριακής Δημοκρατίας είναι η ελληνική και η τουρκική. Είναι κατά συνέπεια αυτονόητο ότι επίσημες γλώσσες του Πανεπιστημίου Κύπρου είναι η ελληνική και η τουρκική, αφού στο νομοσχέδιο δεν προνοείται διαφορετικά».

Για την καθυστέρηση στην ίδρυση του Πανεπιστημίου Κύπρου ο αντιπρύτανης του Πανεπιστημίου Αθηνών και μέλος της Προπαρασκευαστικής Επιτροπής Γ. Φιλοκύπρου σημειώνει σε επιστολή του ημ/νίας 10 Μαΐου 1989 εκ μέρους των καθηγητών ελληνικών πανεπιστημίων: «Ως μέλη της Επιτροπής […] παρακολουθούμε με ανησυχία την καθυστέρηση για την ψήφιση του σχετικού νομοσχεδίου από την Κυπριακή Βουλή. […] γι’ αυτό παρακαλούμε να εξασκήσετε την επιρροή σας ώστε ο χαρακτήραςτου Πανεπιστημίου της Κύπρου να είναι αυτός ενός ιδρύματος πολύ υψηλού επιπέδου και πραγματικά αυτόνομου όπως καθορίστηκε με την εντολή προς την Προπαρασκευαστική Επιτροπή και όπως όλα τα μέλη της Επιτροπής αυτής έχουμε οραματισθεί».
Τελικά, η Ολομέλεια της Βουλής ψήφισε ομόφωνα τον Νόμο περί Πανεπιστημίου Κύπρου στις 13 Ιουλίου 1989. Στις ομιλίες τους οι εκπρόσωποι των κομμάτων παρουσιάστηκαν ένθερμοι υποστηρικτές της ίδρυσης, τονίζοντας όλοι ότι η κωλυσιεργία, τα εμπόδια και όλα τα εμπόδια ήταν αποτέλεσμα ιδεοληψιών και πολιτικών σκοπιμοτήτων. Έναν περίπου μήνα μετά, στις 10 Αυγούστου 1989, το Υπουργικό Συμβούλιο προχώρησε στον διορισμό Προσωρινής Διοικούσας Επιτροπής, αποτελούμενης από διεθνούς κύρους καθηγητές πανεπιστημίων της Ευρώπης και των Ηνωμένων Πολιτειών.

Τελικά το όραμα έγινε πραγματικότητα στις 14 Σεπτεμβρίου του 1992, όταν οι 486 φοιτητές έγιναν δεκτοί για το ακαδημαϊκό έτος 1992/1993. Το Πανεπιστήμιο Κύπρου απένειμε τα πρώτα πτυχία το 1996.